ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №1 · 2026 / Maqola
ILMIY AXBOROT

KOGNITIV GERMENEVTIKA VA KINOYANING SEMANTIK TIPOLOGIYASI: RUS-O‘ZBEK LINGVOKULTURAL KONTINUUMI

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Maqolada kinoyaning kognitiv mexanizm va til universaliyasi sifatidagi tabiati kom-pleks va fanlararo o‘rganilgan. Muallif konseptual integratsiya nazariyasi, exolik eslatma (echoic mention) konsepsiyasi hamda «semantik trapetsiya» modeli sintezi asosida kinoyaviy ma’noning shakllanish usul-larini tahlil qiladi. Tadqiqot rus adabiy an’anasi (N.Teffi) va XX asr o‘zbek nasri (A.Qahhor, G‘.G‘ulom) qiyosiy tahliliga tayanadi. Kinoyaning neyrokognitiv asoslariga hamda uning turli qurilishga ega tillardagi o‘ziga xos realizatsiyasiga alohida e’tibor qaratilgan: rus tilida leksik-sintaktik inversiya, o‘zbek tilida esa morfologik agglutinatsiya va ostmatn (tagma’no) orqali namoyon bo‘lishi yoritib berilgan

Kalit so'zlar: kognitiv tilshunoslik, semantik trapetsiya, konseptual blending, kinoya, lingvokulturo-logiya, N.Teffi, Abdulla Qahhor, agglyutinatsiya, exolik eslatma, pragmatika
РУССКИЙ

В статье представлено комплексное междисциплинарное исследование иронии как когнитивного механизма и лингвистической универсалии. На основе синтеза теории концепту-альной интеграции, концепции эхоческого упоминания и модели «семантической трапеции» автор анализирует способы порождения иронического смысла. Исследование опирается на сопоставле-ние русской литературной традиции (Н.Тэффи) и узбекской прозы XX века (А.Каххар, Г.Гулям). Особое внимание уделяется нейрокогнитивным основаниям иронии и её специфической реализации в языках разного строя: через лексико-синтаксическую инверсию в русском и через морфологичес-кую агглютинацию и подтекст (тагмаъно) в узбекском.

Ключевые слова: когнитивная лингвистика, семантическая трапеция, концептуальный блен-динг, ирония, лингвокультурология, Н.Тэффи, Абдулла Каххар, агглютинация, эхоческое упомина-ние, прагматика.
ENGLISH

The article presents a comprehensive interdisciplinary study of irony as a cognitive mechanism and a linguistic universal. Based on a synthesis of conceptual integration theory, the echoic mention framework, and the "semantic trapezium" model, the author analyzes the modes of generating ironic meaning. The research relies on a comparative study of the Russian literary tradition (N.Teffi) and Uzbek prose of the 20th century (A.Kahhar, G.Gulyam). Special attention is paid to the neurocognitive foundations of irony and its specific realization in languages of different structures: through lexico-syntactic inversion in Russian and through morphological agglutination and subtext (tagma’no) in Uzbek.

Keywords: cognitive linguistics, semantic trapezium, conceptual blending, irony, linguoculturology, N.Teffi, Abdulla Kahhar, agglutination, echoic mention, pragmatics

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Бахтин М.М. Творчество Франсуа Рабле и народная культура средневековья и Ренессанса. М., “Ху-дожественная литература”, 1990, 543 с.
  2. Выготский Л.С. Психология искусства. М., “Искусство”, 1986, 573 с.
  3. Иссерс О.С. Коммуникативные стратегии и тактики русской речи. М., “ЛКИ”, 2008, 288 с.
  4. Маҳмудов Н. Тилнинг эгаси – инсон. ”Тил ва дил”, Тошкент, 2013
  5. Тэффи Н.А. Собрание сочинений: В 3 т., М., “Терра”, 2008.
  6. Худайберганова Д. Матннинг антропоцентрик талқини. Тошкент, “Фан”, 2013.
  7. Қаҳҳор А. Асарлар. 5 жилдлик. Тошкент, Ғафур Ғулом номидаги нашриёт, 1987–1989
  8. Fauconnier G. Mappings in Thought and Language. Cambridge University Press, 1997, 205 p
  9. Sperber D., Wilson D. Relevance: Communication and Cognition. Oxford: Blackwell, 1995, 338 p
  10. Холбутаева Ф.Б. (2021). Пословицы как особое средство выразительности в романе ФМ Достоев-ского «Бедные люди». Молодежная наука: вызовы и перспективы.
← Songa qaytish