POPULATSION TIZIMLARNING MATEMATIK MODELLASHTIRILISHI: MALTUS MODELI VA UNING MODIFIKATSIYASI
Ushbu ishda populyatsion tizimlarning matematik modellashtirilishi asosida Maltus modeli va uning logistik modifikatsiyasi tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi aholi o‘sishining ma-tematik modellarini o‘rganish, ularning nazariy asoslarini tushuntirish va cheklangan resurslar sharoiti-da aholi dinamikasini tahlil qilishdir. Ishda differensial tenglamalar va sonli metodlar yordamida Maltus modeli asosida populatsiya o‘sishining dinamikasi o‘rganiladi va logistik model bilan solishtiriladi. Mo-delni qo‘llash imkoniyatlari va cheklovlari ko‘rib chiqilgan.
В данной работе проводится анализ модели Мальтуса и её логистической мо-дификации на основе математического моделирования популяционных систем. Основная цель исс-ледования – изучение математических моделей роста населения, объяснение их теоретических ос-нов и анализ динамики популяции в условиях ограниченных ресурсов. В работе с использованием диф-ференциальных уравнений и численных методов исследуется динамика роста населения на основе модели Мальтуса и проводится сравнение с логистической моделью. Рассмотрены возможности применения модели и её ограничения.
This article analyzes the Malthus model and its logistic modification based on the mathematical modeling of population systems. The main objective of the research is to study mathematical models of population growth, explain their theoretical foundations, and analyze population dynamics under limited resource conditions. The dynamics of population growth are examined using differential equations and numerical methods based on the Malthus model, and a comparison is made with the logistic model. The applicability and limitations of the model are also discussed.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Pianka, E.R. (2007, July 7). Eksponential population growth. In FS 301: The human overpopulation crisis. Retrieved from http://www.zo.utexas.edu/courses/THOC/EksponentialGrowth.htm.
- Skalski, J.R., Ryding, K.E., and Millspaugh, J.J. (2005). Figure 7.7. Coastal estuarine harbor seal abun-dance in Washington state, 1975–1999. Wildlife demography. Analysis of sex, age, and count data. Burlington, MA: Elsevier Academic Press.
- N.M.Jabborov, S.E.Eshdavlatova. Korrupsiyani matematik modellashtirish va dinamikasini nazorat cho-ralari orqali tahlil qilish. “O‘zMU xabarlari”, “Aniq fanlar”, 2023, 1/1, 13–20-betlar
- N.M.Jabborov, S.E.Eshdavlatova, S.Gʻ.Toʻychiyev. Oʻzbekistonda sharoitida poraxoʻrlikning oldini olishning matematik model asosidagi tahlili. “Amaliy matematika, matematik modellashtirish va informatikaning dol-zarb muammolari”. Respublika ilmiy konferensiya ma’ruzalar toʻplami, Nukus, 2024, 24–25-may, 186–188-betlar.
- S.E.Eshdavlatova, H.R.Raufov, N.X.Matyoqubova. Matematik modellashtirish yordamida yoshlar orasida jinoyatchilikning tarqalishini tadqiq qilish. “Raqamlashtirish sharoitida uzluksiz ta’limni sifat va samaradorligini oshi-rish: muammo va yechimlari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiya ma’ruzalar to‘plami, Guliston, 2024, 7–8-iyun, 63–68-betlar.
- N.M.Jabborov, S.E.Eshdavlatova. Функции Ляпунова и анализ глобальной стабильности для эпиде-мической модели. “Axborot texnologiyalaridan foydalanishni yangi bosqichga ko‘tarishning ilmiy asoslari va avto-matlashtirishning zamonaviy muammolari” mavzusidagi III xalqaro ilmiy anjuman, Toshkent, 2024, 20-noyabr, 687–689-betlar
- J.H.Jones. Notes on R0. Department of Anthropological Sciences. Stanford University. May 1, 2007, p. 19.
- J.O.Akanni, F.O.Akinpelu, S.Olaniyi, A.W.Ogunsola. Modelling financial crime population dynamics: optimal control and cost-effectiveness analysis. International Journal of Dynamics and Control, Volume 8, 2022.
- A.K.Fantaye, Z.K.Birhanu. Mathematical Model and Analysis of Corruption Dynamics with Optimal Control. Journal of Applied Mathematics, Volume, 2022.