ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №10 · 2026 / Maqola
10.00.00 – FILOLOGIYA FANLARI

YOSH SEMALARINING SOTSIOMADANIY KONTEKSTDA PRAGMATIK IFODALANISHI

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, yosh tushunchasini ifodalovchi til birliklari faqat biologik yoki xronologik belgini anglatib qolmay, balki jamiyatdagi ijtimoiy mavqe, avlodlararo mu-nosabat, hurmat, yaqinlik, masofa, hokimiyat va baholash kabi qator pragmatik ma’nolarni ham yuzaga chiqaradi. Maqolaning maqsadi – o‘zbek va ingliz tillarida yosh semalarining sotsiomadaniy kontekstga bog‘liq holda pragmatik jihatdan qanday faollashishini aniqlash va ularni qiyosiy tahlil qilishdan iborat. Tadqiqotda lingvistik kuzatish, komponentli tahlil, kontekstual va qiyosiy-chog‘ishtirma metodlardan foy-dalanilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilida yosh semalari, asosan, murojaat shakllari, qarin-doshlik terminlari va fe’l shakllari orqali ifodalanib, ular hurmat, masofa va hokimiyat munosabatlarini yuzaga chiqarsa, ingliz tilida bu ma’nolar, asosan, leksik-pragmatik vositalar, modal konstruksiyalar va bilvosita nutq aktlari orqali reallashadi. Xulosa qilib aytganda, yosh semalari ikkala tilda ham sotsioma-daniy jihatdan muhim pragmatik yuklamaga ega bo‘lib, ular milliy-madaniy va ijtimoiy me’yorlarga mu-vofiq tarzda namoyon bo‘ladi

Kalit so'zlar: yosh semasi, pragmatika, sotsiomadaniy kontekst, murojaat shakli, ijtimoiy mavqe, ba-holash, nutq etiketi, o‘zbek tili, ingliz tili, qiyosiy tahlil.
РУССКИЙ

Актуальность исследования заключается в том, что языковые единицы, выра-жающие понятие возраста, не только обозначают биологический или хронологический признак, но и актуализируют ряд прагматических значений, таких как социальный статус, межпоколенческие отношения, уважение, близость, дистанция, власть и оценка. Цель статьи – определить, каким образом возрастные семы прагматически активизируются в зависимости от социокультурного контекста в узбекском и английском языках, и провести их сопоставительный анализ. В исследо-вании использовались методы лингвистического наблюдения, компонентного анализа, контексту-ального и сопоставительно-типологического анализа. Результаты показывают, что в узбекском языке возрастные семы выражаются преимущественно через формы обращения, термины родст-ва и глагольные формы, актуализируя отношения уважения, дистанции и власти; в английском языке эти значения реализуются в основном через лексико-прагматические средства, модальные конструкции и косвенные речевые акты. В заключение отмечается, что возрастные семы в обоих языках несут значительную социокультурную прагматическую нагрузку и проявляются в соот-ветствии с национально-культурными и социальными нормами.

Ключевые слова: возрастная сема, прагматика, социокультурный контекст, форма обраще-ния, социальный статус, оценка, речевой этикет, узбекский язык, английский язык, сопоставитель-ный анализ.
ENGLISH

The relevance of the study lies in the fact that linguistic units expressing the concept of age do not merely denote a biological or chronological characteristic but also activate a range of pragmatic meanings such as social status, intergenerational relations, respect, intimacy, distance, power, and evaluation. The aim of the article is to determine how age semes are pragmatically activated depending on the sociocultural context in Uzbek and English, and to conduct a comparative analysis. The research employs methods of linguistic observation, componential analysis, contextual analysis, and comparative-typological analysis. The results indicate that in Uzbek, age semes are mainly expressed through address forms, kinship terms, and verb forms, actualizing relationships of respect, distance, and power; in English, these meanings are primarily realized through lexico-pragmatic devices, modal constructions, and indirect speech acts. In conclusion, age semes in both languages carry a significant sociocultural pragmatic load and manifest in accordance with national-cultural and social norms.

Keywords: age seme, pragmatics, sociocultural context, address form, social status, evaluation, speech etiquette, Uzbek language, English language, comparative analysis.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Brown P., & Levinson S.C. (1987). Politeness: Some universals in language usage. Cambridge University Press
  2. Holmes J. (2013). An introduction to sociolinguistics (4th ed.). Routledge.
  3. Wardhaug R., & Fuller J.M. (2015). An introduction to sociolinguistics (7th ed.). Wiley-Blackwell.
  4. Yule G. (1996). Pragmatics. Oxford University Press.
  5. Austin J.L. (1962). How to do things with words. Oxford University Press
  6. Searle J.R. (1969). Speech acts: An essay in the philosophy of language. Cambridge University Press.
  7. Safarov Sh. (2008). Pragmalingvistika. O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi
  8. Mahmudov N. (2013). Tilning mukammal tadqiqi yo‘lida. “O‘zbek tili va adabiyoti”, 3-son, 3–10-betlar.
  9. Mamatov A. (2015). O‘zbek tilida nutq etiketi birliklarining pragmatik xususiyatlari. Filologiya fanlari doktori dissertatsiyasi. Toshkent
  10. Hakimov M. (2017). O‘zbek tilining pragmatik xususiyatlari. “Akademnashr”.
← Songa qaytish