ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №1 · 2026 / Maqola
ILMIY AXBOROT

“ZUBDAT UT-TAVORIX” LEKSIKASIDA FE’L SINONIMIYASI: STRUKTUR-SEMANTIK YONDASHUV

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Ushbu maqolada XIX asr oʻzbek adabiyoti namoyandasi Muhammad Rizo Ogahiyning "Zubdat ut-tavorix" tarixiy asarida qoʻllanilgan feʼl soʻzlarining sinonimik qatlamlari lingvistik jihatdan chuqur tahlil qilinadi. Asardan olingan kengaytirilgan real parchalar, tilshunos olimlarning ilmiy qarash-lari (H.Dadaboyev, A.Oʻrazboyev, R.Maxmudov, H.Neʼmatov, B.Sultonov, A.Memetov va boshqalar) ham-da zamonaviy tadqiqotlar asosida feʼllarning semantik, stilistik, etimologik va kontekstual xususiyatlari yo-ritiladi. Etimologik tahlil chuqurlashtirilib, feʼllarning arab, fors-tojik va turkiy tillardan kelib chiqishi, oʻzlashuv jarayoni va sinonimik bogʻlanishlari batafsil koʻrib chiqiladi. Tadqiqot natijalari asarning leksik boyligini, oʻzbek adabiy tilining taraqqiyot bosqichlarini va tarixiy matnlarning lingvistik ahamiyatini ochib beradi. Feʼl sinonimiyasi chuqurroq tahlil qilinib, yangi misollar, chastota koʻrsatkichlari va etimo-logik izohlar keltiriladi.

Kalit so'zlar: feʼl sinonimiyasi, Ogahiy, "Zubdat ut-tavorix", semantika, stilistika, etimologiya, oʻz-bek adabiy tili, oʻzlashma feʼllar, arab-fors oʻzlashmalari.
РУССКИЙ

В данной статье проводится глубинный лингвистический анализ слоёв синони-мии глагольной лексики, употреблённой в историческом произведении Мухаммад Ризо Aгахи XIX ве-ка «Zubdat ut-tavorix». На основе расширенных аутентичных фрагментов текста, научных взгля-дов лингвистов (H.Dadaboyev, A.Urazboyev, R.Maxmudov, H.Nematov, B.Sultonov, A.Memetov и др.) и современных исследований рассматриваются семантические, стилистические, этимологические и контекстуальные характеристики глаголов. Этимологический анализ углублён с целью выявления глаголов арабского, персидско-таджикского и тюркского происхождения, процессов их усвоения и синонимических связей. Результаты исследования демонстрируют лексическое богатство произ-ведения, этапы развития узбекского литературного языка и лингвистическую значимость истори-ческих текстов. Работа содержит углублённый анализ глагольной синонимии с новыми примерами, показателями частотности и этимологическими замечаниями.

Ключевые слова: синонимия глаголов, Aгахи, «Zubdat ut-tavorix», семантика, стилистика, этимология, узбекский литературный язык, заимствованные глаголы, арабо-персидские заимство-вания.
ENGLISH

This article presents an in-depth linguistic analysis of the synonymic layers of verb lexemes used in Muhammad Rizo Agakhi’s 19th-century historical work "Zubdat ut-tavorix." Based on extended authentic excerpts from the work, the scholarly views of linguists (H.Dadaboyev, A.Urazboyev, R.Maxmudov, H.Nematov, B.Sultonov, A.Memetov, et al.) and recent studies, the paper examines the semantic, stylistic, etymological, and contextual properties of verbs. The etymological analysis is deepened to trace verbs of Arabic, Persian-Tajik, and Turkic origin, their processes of adaptation, and their synonymic relationships. The findings reveal the lexical richness of the work, stages of development in the Uzbek literary language, and the linguistic significance of historical texts. The study offers a more thorough analysis of verb synonymy with new examples, frequency indicators, and etymological notes.

Keywords: verb synonymy, Agakhi, "Zubdat ut-tavorix", semantics, stylistics, etymology, Uzbek literary language, loan verbs, Arabic-Persian borrowings.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Ogahiy. Zubdat ut-tavorix. Toshkent, “Fan”, 1992, 320-bet.
  2. Dadaboyev H. Ogahiyning tarixiy asarlari lugʻat tarkibida oʻzlashma soʻzlarning oʻrni. Golden Scripts. 2020, № 2, 45–52-betlar
  3. Karimova F. XIX asr birinchi yarmi oʻzbek adabiyotida muqaddima yozish anʼanalari. Theoretical & Applied Science. 2019, № 10 (78), 370–373-betlar
  4. Neʼmatov H. Fors-tojik oʻzlashmalari turkiy tillarda. Toshkent, “Fan”, 1969, 210-bet.
  5. Sultonov B. Oʻzbek tilida oʻzlashma soʻzlar. Toshkent, “Fan”, 1981, 180-bet.
  6. Memetov A. Turk tillarida feʼl sinonimiyasi. Toshkent, “Fan”, 1975, 140-bet.
  7. Dadaboyev A. XI–XIV asr turkiy manbalar tilida forscha-tojikcha oʻzlashmalar. “Oʻzbek tili va adabiyoti”, 1980, 4-son, 143–148-betlar
  8. Qayumov A. Qoʻqon adabiy muhiti. Asarlar. 10 jildlik, 7-jild, Toshkent, “Mumtoz soʻz”, 2010, 280-bet.
  9. Qodirov B. Oʻzbek tilida feʼl sinonimiyasi. Toshkent, “Fan”, 2005, 200-bet.
  10. Gʻaniyeva N. Oʻzbek adabiyoti tarixi. Toshkent, “Oʻqituvchi”, 2004, 320-bet.
← Songa qaytish