ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №5.1 · 2026 / Maqola
10.00.00 – FILOLOGIYA FANLARI

GAPLARNING TIPOLOGIK TAHLILI

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Mazkur maqolada gaplarning tipologik tahlili masalalari ingliz va o‘zbek tillari mate-riallari asosida tizimli va keng qamrovli tarzda yoritilgan. Tadqiqotda tipologiya lingvistik metod sifatida talqin qilinib, uning sintaktik birliklarni, xususan gaplarni o‘rganishdagi nazariy va metodologik imkoni-yatlari asoslab berilgan. Ish jarayonida gaplarning universal sintaktik xususiyatlari, jumladan, predikativ-lik, modallik va kommunikativ yo‘naltirilganlik kabi umumiy belgilar aniqlanib, ularning ingliz va o‘zbek tillarida ifodalanish vositalari qiyosiy jihatdan tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada gaplarning tilga xos xususiyatlari alohida ko‘rib chiqilib, ingliz va o‘zbek tillarida gap tuzilishi, so‘z tartibi, grammatik muno-sabatlar, zamon-aspekt kategoriyalarining ifodalanishi hamda subyektning sintaktik mavqeyi kabi para-metrlar qiyosiy-tipologik yondashuv asosida tadqiq etilgan. Ingliz tilining analitik tabiati va o‘zbek tilining agglutinativ xususiyati gap qurilishiga qanday ta’sir ko‘rsatishi aniq misollar orqali ochib berilgan. Bun-dan tashqari, sintaksis sohasida olib borilgan qiyosiy-tipologik tadqiqotlar tahlil qilinib, ingliz va o‘zbek tillari gap tipologiyasiga oid avvalgi ilmiy izlanishlarning asosiy yo‘nalishlari va natijalari umumlashtiril-gan. Tadqiqotda zamonaviy funksional va kognitiv yondashuvlar asosida gap tuzilishidagi farqlar inson tafakkuri, diskurs ehtiyojlari va kommunikativ strategiyalar bilan bog‘liq holda izohlangan.

Kalit so'zlar: tipologiya, gap, sintaksis, qiyosiy tahlil, ingliz tili, o‘zbek tili, universal xususiyatlar.
РУССКИЙ

В данной статье вопросы типологического анализа предложений рассматрива-ются системно и всесторонне на материале английского и узбекского языков. В исследовании ти-пология интерпретируется как лингвистический метод, обосновываются её теоретические и ме-тодологические возможности в изучении синтаксических единиц, в частности предложений. В хо-де работы выявляются универсальные синтаксические характеристики предложений, такие как предикативность, модальные отношения и коммуникативная направленность, а также проводит-ся их сравнительный анализ с точки зрения способов выражения в английском и узбекском языках. Кроме того, в статье отдельно рассматриваются специфические особенности языков, исследу-ются параметры, такие как структура предложения, порядок слов, грамматические отношения, выражение категорий времени и аспекта, а также синтаксический статус субъекта в английском и узбекском языках на основе сравнительно-типологического подхода. На конкретных примерах показано, как аналитический характер английского языка и агглютинативная природа узбекского языка влияют на построение предложений. Также анализируются сравнительно-типологические исследования в области синтаксиса, обобщаются основные направления и результаты предыду-щих научных работ, посвящённых типологии предложений в английском и узбекском языках. В рамках современных функциональных и когнитивных подходов различия в структуре предложений объясняются с учётом человеческого мышления, дискурсивных потребностей и коммуникативных стратегий.

Ключевые слова: типология, предложение, синтаксис, сравнительный анализ, английский язык, узбекский язык, универсальные характеристики.
ENGLISH

This article provides a systematic and comprehensive analysis of sentence typology based on materials from the English and Uzbek languages. In the study, typology is interpreted as a linguistic method, and its theoretical and methodological potential for investigating syntactic units, particularly sentences, is substantiated. The research identifies universal syntactic features of sentences, including predicativity, modality, and communicative orientation, and offers a comparative analysis of how these features are expressed in English and Uzbek. Furthermore, the article examines language-specific characteristics, focusing on such parameters as sentence structure, word order, grammatical relations, the expression of tense-aspect categories, and the syntactic status of the subject in both languages within a comparative-typological framework. Through concrete examples, the study demonstrates how the analytic nature of English and the agglutinative nature of Uzbek influence sentence construction. In addition, previous comparative-typological studies in the field of syntax are reviewed, and the main directions and findings related to English and Uzbek sentence typology are summarized. Within the framework of modern functional and cognitive approaches, differences in sentence structure are explained in relation to human cognition, discourse needs, and communicative strategies

Keywords: typology, sentence, syntax, comparative analysis, English language, Uzbek language, universal features.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Baker M. (2018). In other words: A coursebook on translation (3rd ed.). London, Routledge.
  2. Comrie B. (2009). Language universals and linguistic typology (2nd ed., updated reprint). Chicago, Uni-versity of Chicago Press.
  3. Croft W. (2003). Typology and universals (2nd ed.). Cambridge, Cambridge University Press.
  4. Crystal D. (2019). The Cambridge encyclopedia of the English language (3rd ed.). Cambridge, Cambridge University Press.
  5. Dryer M.S., Haspelmath M. (Eds.). (2013). The world atlas of language structures online. Leipzig, Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  6. Haspelmath, M. (2021). Understanding morphology (3rd ed.). London, Routledge.
  7. Van Valin R.D. (2004). An introduction to syntax. Cambridge, Cambridge University Press.
  8. Rahmatullayev Sh. (2019). O‘zbek tili grammatikasi. Toshkent, “Fan”.
  9. Safarov Sh. (2021). Til va tafakkur: lingvokulturologik tadqiqotlar. Toshkent, “Akademnashr”.
  10. Dixon R.M.W. (2010). Basic linguistic theory. Volume 2. Grammatical topics. Oxford, Oxford University Press.
← Songa qaytish