G‘AYRI SOLIM O‘ZAKLAR: MUZOAF (IKKILANGAN) O‘ZAKLAR TAHLILI
Mazkur maqolada arab tilidagi uch undoshli o‘zaklar tizimi, xususan, g‘ayri solim (no-to‘g‘ri) o‘zaklarning asosiy turlari B.M.Grande tasnifi asosida tahlil qilingan. Unda muzoaf (ikkilangan), mahmuz (hamzali) o‘zak va mu’tal (zaif) o‘zaklarning fonetik, morfologik hamda etimologik xususiyatlari yoritilib, ushbu o‘zaklardan yasalgan so‘zlarning eski o‘zbek tiliga o‘zlashish jarayoni ilmiy asosda ko‘rib chiqilgan. Maqolada ayrim leksik birliklar misolida arab tili morfologiyasi va mumtoz o‘zbek adabiy tili o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik ochib berilgan. Shuningdek, somiy tillararo qiyosiy ma’lumotlar asosida tash-did hodisasining tarixiy shakllanishi va semantik kengayish jarayonlari izohlangan.
В данной статье система трехсогласных корней в арабском языке, в частнос-ти, основные типы неправильных корней, анализируются на основе классификации Б.М.Гранде. В ней освещаются фонетические, морфологические и этимологические особенности двойных корней с символом хамзы и слабых корней, а также на научной основе рассматривается процесс заимст-вования слов, образованных от этих корней, в староузбекский язык. В статье на примере некото-рых лексических единиц раскрывается неразрывная связь между морфологией арабского языка и классическим узбекским литературным языком. Также на основе сопоставительной информации между самийскими языками объясняются процессы исторического формирования и семантичес-кого расширения феномена двойственности.
In this article, the system of three-consonant roots in the Arabic language, particularly the main types of irregular roots, is analyzed based on B.M.Grande’s classification. It illuminates the phonetic, morphological, and etymological features of double, hamza root, and weak roots, as well as the process of borrowing words formed from these roots into the old Uzbek language on a scientific basis. The article reveals the inseparable connection between Arabic morphology and classical Uzbek literary language through the example of some lexical units. Also, based on comparative information between Sami languages, the processes of historical formation and semantic expansion of the phenomenon of duality are explained.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Муҳаммад Ризо Огаҳий. Риёз уд-давла. Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик инстиути. №5364//II, 355-бeт
- Dankoff R., Kelly J. Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Luyāt at-Turk). Part I. Harvard University Printing Office, 198, p. 416.
- Гранде Б.М. Курс арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении. Москва, «Вос-точная литература», РАН, 2001, c. 585.
- Wright W.A Grammar of the Arabic Language. 3rd ed. Cambridge University Press, 1967, vol. 1, p. 166
- Абдураҳмонов Ғ., Рустамов А. Навоий тилининг грамматик хусусиятлари. Тошкент, “Фан”, 1984, 160-бeт.
- B.lack J., George A., Postgate N.A Concise Dictionary of Akkadian. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2000, p. 480.
- Lane E.W. An Arabic-English Lexicon. London: Williams & Norgate, 1863, Book I, Part 4, p. 1756.
- Usmanova S. O‘zbek tilining lug‘at sostavida tojik-forscha va arabcha so‘zlar. T., 1968
- Пейсиков Л.С. Вопросы синтаксиса персидского языка. М., МГИМО, 1959, 414 с.
- Ричард Ф. Наследие Ирана (Перев. c англ. В.А.Лившица и Е.В.Зеймаля). М., 1972, c. 185.