ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №8 · 2026 / Maqola
10.00.00 – FILOLOGIYA FANLARI

IBRAYIM YUSUPOVNING «BЕRDAQQA» SHЕ’RIDA TARIXIY SHAXS OBRAZINING LINGVOPOETIK MODЕLLASHUVI VA INGLIZCHA TARJIMADA QAYTA YARATILISHI

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Maqolada Ibroyim Yusupovning “Berdaqqa” she’rida tarixiy shaxs obrazini shakllan-tiruvchi leksik-semantik, metaforik-predikativ, sintaktik va matniy mexanizmlar o‘rganildi. She’rning qora-qalpoqcha asliyati R.Rzayeva amalga oshirgan inglizcha tarjima bilan qiyoslandi. Tahlil natijasida Berdaq obrazi alohida portret belgisi orqali emas, balki qo‘shiq, yirtiq uy, to‘rg‘ay, qaldirg‘och, Prometey va Bay-ron kabi mikrobrazlarning yagona semantik markazga birlashishi asosida yaratilgani aniqlandi. “Sen qo-sıqsań” konstruksiyasidagi metaforik identifikatsiya “shoir-qo‘shiq” konseptual modelini hosil qilishi asoslandi. Inglizcha tarjimada metaforik yadro saqlangan bo‘lsa-da, eksplikatsiya, me’yorlashtirish, kon-kretlashtirish, semantik torayish va harakat dinamikasining neytrallashishi kuzatildi.

Kalit so'zlar: Ibroyim Yusupov, Berdaq, lingvopoetika, poetik obraz, tarixiy shaxs, metaforik pre-dikatsiya, mikrobraz, makroobraz, semantik deviatsiya, inglizcha tarjima
РУССКИЙ

В статье исследуются лексико-семантические, метафорико-предикативные, синтаксические и текстовые механизмы формирования образа исторической личности в стихот-ворении Иброима Юсупова «Бердак». Оригинальная каракалпакская версия стихотворения сравни-вается с английским переводом Р.Рзаевой. В результате анализа установлено, что образ Бердака создан не посредством отдельного портретного знака, а на основе интеграции микрообразов, та-ких как песня, юрта, воробей, ласточка, Прометей и Байрон, в единый семантический центр. Дока-зано, что метафорическая идентификация в конструкции «Sen qosıqsań» формирует концептуаль-ную модель «поэт – песня». Хотя метафорическое ядро сохранено в английском переводе, наблю-даются экспликация, нормализация, конкретизация, семантическое сужение и нейтрализация ди-намики движения.

Ключевые слова: Ибраим Юсупов, Бердак, лингвопоэтика, поэтический образ, историческая личность, метафорическое предикирование, микрообраз, макрообраз, семантическое отклонение, английский перевод.
ENGLISH

The article examines the lexical-semantic, metaphorical-predicative, syntactic and textual mechanisms involved in constructing the image of a historical personality in Ibrayim Yusupov’s poem “To Berdakh”. The Karakalpak original is compared with R. Rzayeva’s English translation. The analysis demonstrates that the poetic image of Berdakh is formed not through a single portrait feature but through the semantic integration of such micro-images as song, a dilapidated house, a lark, a swallow, Prometheus and Byron. The construction “Sen qosıqsań” establishes a metaphorical identification and produces the conceptual model poet is song. Although the central metaphor is retained in translation, the English version displays explicitation, normalisation, specification, semantic narrowing and neutralisation of verbal dynamics.

Keywords: Ibrayim Yusupov, Berdakh, linguopoetics, poetic image, historical personality, metapho-rical predication, micro-image, macro-image, semantic deviation, English translation.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Задорнова В.Я. Словесно-художественное произведение на разных языках как предмет лингвопо-этического исследования: дис. … д-ра филол. наук, Москва, 1992, c. 30. https://cheloveknauka.com/ slovesno- hudozhestvennoe-proizvedenie-na-raznyh-yazykah-kak-predmet-lingvopoeticheskogo-issledovaniya
  2. Липгарт А.А. Лингвопоэтическое исследование художественного текста: теория и практика. Дис. … д-ра филол. наук, Москва, 1996, 2 т., 656 с. https://search.rsl.ru/ru/record/01000145449?utm_source=chatgpt.com
  3. Худойберганова Д. Матннинг антропоцентрик тадқиқи. Тошкент, “Фан”, 2013, 5-beт. https://kutubxona.adpi.uz/preview?filename=120dxudoyberganovamatnningantropotsentriktadkikoti.pdf
  4. Фёдоров А.И. Образная речь. Новосибирск, “Наука”, Сибирское отделение, 1985, 28 c. https://ruslan-neo.nsu.ru/pwb/detail?db=BOOKS&id=RU%5CNSU%5Cbooks%5C10279
  5. ). Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. Chicago; London: University of Chicago Press, 1980, p. 5. https://cs.uwaterloo.ca/~jhoey/teaching/cs886-affect/papers/LakoffJohnsonMetaphorsWeLiveBy.pdf
  6. Newmark P.A Textbook of Translation. New York; London, Prentice Hall, 1988, p.104. https:// ru. scribd. com/document/975142435/A-textbook-of-translation-Peter-Newmark-Z-Library-1
  7. Nida E.A., Taber Ch.R. The Theory and Practice of Translation. Leiden, E.J. Brill, 1969, p. 12. https://books.google.co.uz/books/about/The_theory_and_practice_of_Biblical_tran.html?id=jPIeAAAAIAAJ&redir_esc=y
  8. Липгарт А.А. Лингвопоэтическое исследование художественного текста: теория и практика. Дис. … д-ра филол. наук, Москва, 1996, 236 с.
  9. Рзаева Р.К. Вопросы художественного перевода: лирика каракалпакского поэта И.Юсупова: учебно-методическое пособие, Нукус, 2015, c. 25. https://ndpi.uz/uz
  10. Гончарова Е.А. Когнитивно-коммуникативные параметры ситуации порождения, восприятия и интерпретации литературного текста. Язык. Текст. Культура: Studia Linguistica. Вып. XVI. Санкт-Петербург, 2007, c. 87. https://ephil.herzen.spb.ru/wp-content/uploads/2009/05/studia-16.pdf
← Songa qaytish