ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №8 · 2026 / Maqola
10.00.00 – FILOLOGIYA FANLARI

“MEHMONDO‘STLIK” KONSEPTINING PAREMALAR ORQALI SHAKLLANTIRILGAN NOMINATIV MAYDONI TAHLILI

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi “mehmondo‘stlik” konseptining paremiologik birlik-lar orqali shakllangan nominativ maydoni tahlil qilinadi. Tadqiqot kognitiv tilshunoslik yondashuvlari aso-sida olib borilib, konseptning til vositalari orqali ifodalanishi hamda uning milliy-madaniy mazmuni yori-tilgan. Tadqiqot davomida “mehmondo‘stlik” konseptini reprezentatsiya qiluvchi 112 ta paremiologik bir-lik aniqlanib, ularning semantik va kognitiv xususiyatlari tavsiflangan. Tahlil natijasida konsept yadrosini hurmat, saxovat va samimiyat semalari tashkil etishi, periferik qatlamlarida esa baraka, ko‘ngil kengligi, mehmon-mezbon odobi, mehmondorchilik me’yorlari hamda baxillikni qoralovchi qarashlar mujassam-lashgani aniqlangan. Tadqiqot natijalari o‘zbek xalqining mehmondo‘stlik haqidagi konseptual tasavvur-lari va milliy-madaniy qadriyatlarini ochib berishga xizmat qiladi.

Kalit so'zlar: mehmondo‘stlik konsepti, nominativ maydon, paremiologik birliklar, maqollar, fraze-ologik birliklar, kognitiv tilshunoslik, konseptual tahlil, milliy-madaniy qadriyatlar, paremiologiya
РУССКИЙ

В данной статье анализируется номинативное поле концепта «гостеприимст-во», сформированное на материале узбекских паремиологических единиц. Исследование выполнено в русле когнитивной лингвистики и направлено на выявление языковых средств репрезентации кон-цепта и его национально-культурного содержания. В ходе исследования были выявлены 112 паре-миологических единиц, репрезентирующих концепт «гостеприимство», и проанализированы их се-мантические и когнитивные особенности. Установлено, что ядро концепта составляют семы ува-жения, щедрости и искренности, тогда как периферийные зоны включают представления о благо-дати, широте души, этикете гостя и хозяина, нормах гостеприимства и осуждении скупос-ти. Полученные результаты позволяют раскрыть концептуальные представления узбекского народа о гостеприимстве и отражённых в языке культурных ценностях.

Ключевые слова: концепт гостеприимства, номинативное поле, паремиологические едини-цы, пословицы, фразеологические единицы, когнитивная лингвистика, концептуальный анализ, на-ционально-культурные ценности, паремиология.
ENGLISH

This article analyzes the nominative field of the concept of “hospitality” as represented in Uzbek paremiological units. The study is based on the principles of cognitive linguistics and focuses on the linguistic representation of the concept and its national-cultural content. A total of 112 paremiological units representing the concept of hospitality were identified and examined in terms of their semantic and cognitive characteristics. The analysis revealed that the core of the concept consists of the semes of respect, generosity, and sincerity, while its peripheral zones include notions of blessing, open-heartedness, guest-host etiquette, hospitality norms, and the condemnation of stinginess. The findings contribute to a deeper understanding of the Uzbek people’s conceptualization of hospitality and the cultural values reflected in language.

Keywords: hospitality concept, nominative field, paremiological units, proverbs, phraseological units, cognitive linguistics, conceptual analysis, national and cultural values, paremiology.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Попова З.Д. Семантико-когнитивный анализ языка .З.Д.Попова, И.А.Стернин. Воронеж, 2006, 226
  2. Зацепина Е.А. Номинативное поле как объективация концепта. Вестник ВГУ. Серия: Филология. Журналистика. 2007, № 1, 36–38 с.
  3. Гарипова Г.Р. Концепт «гостеприимства» в русском и английском языках. Дисс. …канд. филол. наук. Уфа, 2010, 226 с.
  4. Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. Национально-культурная семантика русских фразеологизмов. Словари и лингвострановедение. М., 1982, c. 89 –98; Воробьев В.В. Лингвокультурология (теория и методы). М., изд-во РУДН, 1997, 331 с; Залевская A.A. Слово в лексиконе человека. Психолингвистические ис¬сле-дования. Воронеж, изд-во ВГУ, 1990, 207 с; Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты. Дискурс. М., “Гнозис”, 2004, 390 с; Костомаров В.Г. Языковой вкус эпохи. Из наблюдений над речевой прак¬тикой масс-медиа. С-Пб., 1999, 288 с; Кубрякова Е.С. Эволюция лингвистических идей во второй половине XX в. Язык и наука конца 20 в. М., 1995, c. 173 – 189; Лихачев Д.С. Концептосфера русского языка. Русская словесность, Антология. М., “Academia”, 1997, 196 с.
  5. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 2-jild, Toshkent, O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyoti, 2006, 671-bet.
  6. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5-jild, Toshkent, O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyoti, 2006, 591-bet.
  7. Mahmudov N., Xudoyberganova D. O‘zbek tili o‘xshatishlarining izohli lug‘ati. Toshkent, “Ma’naviyat”, 2013, 319-bet.
  8. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining qisqacha frazeologik lug‘ati. Toshkent, “Fan”, 1964, 211-bet.
← Songa qaytish