ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №2 · 2026 / Maqola
ILMIY AXBOROT

NEMIS TILI SODDA GAP TARKIBIDA KELGAN ES SHAXSSIZ OLMOSHINING ISHLATILISHI VA UNING O‘ZBEKCHA TARJIMASINING QIYOSIY TAHLILI

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Mazkur maqolada nemis tili sodda gap tarkibida qo‘llaniladigan es shaxssiz olmoshi-ning grammatik va semantik xususiyatlari hamda uning o‘zbek tiliga tarjimadagi ifodalanish usullari qiyo-siy tahlil qilinadi. Tadqiqot materiali sifatida Uchqun Nazarovning “Chayon yili” romani va uni Ingeborg Baldauf tomonidan nemis tiliga qilingan tarjimasi tanlangan. Maqolada es olmoshining formal subyekt si-fatidagi funktsiyasi, idiomatik konstruksiyalar tarkibidagi ishtiroki hamda emotsional-ekspressiv gaplarda qo‘llanilishi nemis va o‘zbek tillarining tipologik xususiyatlari asosida yoritiladi. Tahlil nemis va o‘zbek tilshunos olimlarining nazariy qarashlariga tayanadi. Qiyosiy tahlil natijalari nemis tilida grammatik tu-zilish ustuvor, o‘zbek tilida esa semantik mazmun birinchi o‘rinda turishini ko‘rsatadi.

Kalit so'zlar: es olmoshi, shaxssiz gap, formal subyekt, nemis tili, o‘zbek tili, qiyosiy tahlil, badiiy tarjima.
РУССКИЙ

В статье рассматриваются грамматические и семантические особенности безличного местоимения es в составе простых предложений немецкого языка и способы его пере-дачи в узбекском языке. Материалом исследования послужили примеры из романа Учкуна Назарова «Год скорпиона» и его немецкого перевода, выполненного Ингеборг Балдауф. Анализируется функ-ционирование местоимения es в роли формального подлежащего, в составе идиоматических конс-трукций, а также в эмоционально-экспрессивных высказываниях. Исследование основано на теоре-тических положениях немецких и узбекских лингвистов. Сопоставительный анализ показывает,что в немецком языке местоимение es выполняет прежде всего грамматическую функцию, тогда как в узбекском языке аналогичные значения передаются преимущественно лексико-семантичес-кими средствами

Ключевые слова: безличное местоимение es, простое предложение, формальное подлежа-щее, немецкий язык, узбекский язык, сопоставительный анализ, художественный перевод.
ENGLISH

This article examines the grammatical and semantic features of the impersonal pronoun es used in simple sentences in the German language and analyzes the ways it is rendered in Uzbek. The research material is based on examples taken from Uchqun Nazarov’s novel The Year of the Scorpion and its German translation by Ingeborg Baldauf. Particular attention is paid to the function of es as a formal subject, its use in idiomatic constructions, and its role in emotionally expressive utterances. The study draws on theoretical approaches developed by German and Uzbek linguists. The comparative analysis demonstrates that in German the pronoun es primarily fulfills a grammatical function, whereas in Uzbek similar meanings are conveyed mainly through lexical and semantic means.

Keywords: impersonal pronoun es, simple sentence, formal subject, German language, Uzbek lan-guage, contrastive analysis, literary translation.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Grimm J. Deutsche Grammatik. Göttingen: Dieterichsche Buchhandlung, 1822, Bd. 1, 695 s.
  2. Helbig G., Buscha J. Deutsche Grammatik: Ein Handbuch für den Ausländerunterricht. Berlin, München, Langenscheidt, 2001, 654 s.
  3. Duden Die Grammatik: Unentbehrlich für richtiges Deutsch. 9., völlig neu bearb. Aufl. Berlin, Duden-verlag, 2016 (Duden; Bd. 4), 1344 s.
  4. Шендельс Е.И. Грамматика немецкого языка: Синтаксис. Москва, “Высшая школа”, 1988, 320 с.
  5. Айзенберг П. Проблемы безличных предложений в немецком языке. Вопросы германского языко-знания. Москва, “Наука”, 1985, 112–126 с.
  6. Адмони В.Г. Синтаксис современного немецкого языка. Ленинград, “Наука”, 1973, 365 с.
  7. Rahmatullaev Sh. O‘zbek tilining grammatik tuzilishi. Toshkent, “Fan”, 1990, 280-bet.
  8. Mirsoatov T.Z. Deutsche Grammatik. Nemis tili grammatikasi. Morfologiya, Toshkent, « O‘qituvchi », 1987, 274-bet.
  9. Nazarov U. Chayon yili. Toshkent, “Sharq”, 2010, 320-bet.
  10. Baldauf I. Das Jahr des Skorpions. Berlin, Aufbau Verlag, 2018, 384 s.
← Songa qaytish