“NUTQIY HUSHYORLIK” VA EVFEMIZM HODISALARINING O‘ZARO MUNOSABATI
Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi “nutqiy hushyorlik” va evfemizm hodisalarining o‘z-aro munosabati sotsiolingvistik hamda lingvopragmatik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Nutqiy hushyor-likning muloqot jarayonida ijtimoiy guruhlar, shaxsning sha’ni, qadr-qimmati va manfaatlarini hurmat qi-lishga yo‘naltirilgan kommunikativ hodisa sifatidagi mohiyati ochib beriladi. Evfemizmlarning nutqiy hushyorlikni yuzaga chiqaruvchi asosiy, biroq yagona bo‘lmagan lisoniy vositalardan biri ekani asoslana-di. Shuningdek, metafora, maqol, ibora va boshqa obrazli ifodalar ham nutqiy hushyorlikni ta’minlashda muhim vosita bo‘lishi ko‘rsatiladi. Tadqiqot natijasida nutqiy hushyorlik evfemizmga nisbatan kengroq, ij-timoiy-kommunikativ mazmunga ega hodisa ekani aniqlanadi.
В статье рассматривается взаимосвязь понятий «речевая осторожность» и эвфемизм в узбекском языке с социолингвистической и лингвопрагматической точек зрения. Рас-крывается сущность речевой осторожности как коммуникативного явления, направленного на уважение достоинства, чести и интересов различных социальных групп. Обосновывается положе-ние о том, что эвфемизмы являются одним из основных, но не единственным языковым средством реализации речевой осторожности. Особое внимание уделяется роли метафор, пословиц, фразео-логических единиц и других образных средств в процессе смягчения высказывания.
The article examines the relationship between “speech vigilance” and euphemism in the Uzbek language from sociolinguistic and linguapragmatic perspectives. Speech vigilance is viewed as a communicative phenomenon aimed at respecting the dignity, honour and interests of different social groups. The study demonstrates that euphemisms represent one of the major, but not the only, linguistic means of realizing speech vigilance. Metaphors, proverbs, phraseological units and other figurative expressions also contribute to the mitigation of potentially uncomfortable or discriminatory statements. The findings indicate that speech vigilance is a broader socio-communicative phenomenon than euphemism.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Isroilova H., Mo‘ydinov Q. Abdulla Qahhor asarlarida gender tafovutlar: evfemizm va disfemizmning qo‘llanishi. “Lisoniy meros va tilshunoslik taraqqiyoti” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. – Andijon, 2023. – B. 88
- Irisqulov T. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 2001
- Jo‘rayeva N. Fransuz va o‘zbek tillari evfemizm va disfemizmlarining lingvopragmatik xususiyatlari. Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati, Andijon, 2023.
- Omonturdiyev A. O‘zbek nutqining evfemik asoslari. Toshkent, 2000.
- Содиқов А. ва бошқ. Тилшуносликка кириш. Тошкент, “Ўқитувчи”, 1981.
- Қаландаров Ш. Ўзбек лингвомаданий муҳитида мақоллар эвфемизацияси. Филология фанлари бў-йича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати, Фарғона, 2023.
- Qodirov X. O‘zbek tilida evfemizm va disfemizm. Toshkent, “Yangi asr avlodi”, 2013