O‘ZBEK ILMIY TILSHUNOSLIGIGA YEVROPA FONETIK TALQINLARINING KIRIB KELISHI
Mazkur maqolada Yevropa fonetika va fonologiya maktablarida shakllangan nazariy-metodologik qarashlarning o‘zbek ilmiy tilshunosligiga kirib kelishi hamda milliy fonetik ta’limot taraqqi-yotiga ta’siri tarixiy-qiyosiy va nazariy-tahliliy yondashuvlar asosida tadqiq etiladi. O‘zbek adabiy tili fo-netikasiga oid ilmiy manbalarda nutq tovushlarining artikulyatsion va akustik xususiyatlarini tavsiflash, fonetika va fonologiyaning tadqiqot obyektlarini farqlash, fonemalarning farqlovchi belgilari hamda fono-logik oppozitsiyalarni izohlash tamoyillari Yevropa tilshunosligi vakillarining ilmiy konsepsiyalari bilan qiyosiy tahlil qilinadi. Shuningdek, XX–XXI asrlarda yaratilgan o‘zbek fonetikasiga oid tadqiqotlarda qo‘l-lanilgan nazariy qarashlar va metodologik yondashuvlarning izchilligi, o‘ziga xos jihatlari hamda xalqaro fonetik-fonologik an’analar bilan munosabati yoritiladi.
В статье исследуется процесс проникновения теоретико-методологических концепций, сформировавшихся в европейских фонетических и фонологических школах, в узбекское научное языкознание, а также их влияние на развитие национального фонетического учения. На основе историко-сравнительного и теоретико-аналитического подходов сопоставляются прин-ципы описания артикуляционных и акустических характеристик речевых звуков, разграничения предметных областей фонетики и фонологии, интерпретации дифференциальных признаков фо-нем и фонологических оппозиций, представленные в научной литературе по фонетике узбекского литературного языка, с теоретическими концепциями представителей европейского языкознания. Кроме того, анализируются преемственность и специфика теоретических положений и методо-логических подходов, применяемых в исследованиях узбекской фонетики XX–XXI веков, а также их соотношение с международными фонетико-фонологическими традициями.
This article examines the introduction of theoretical and methodological concepts developed within European phonetic and phonological schools into Uzbek linguistics and their influence on the development of the national phonetic tradition. Drawing on historical-comparative and theoretical-analytical approaches, the study compares the principles used to describe the articulatory and acoustic properties of speech sounds, distinguish the respective domains of phonetics and phonology, and interpret the distinctive features of phonemes and phonological oppositions in scholarly literature on the phonetics of standard Uzbek with the theoretical frameworks advanced by European linguists. Furthermore, the article analyses the continuity and distinctive characteristics of the theoretical principles and methodological approaches employed in studies of Uzbek phonetics in the twentieth and twenty-first centuries, as well as their relationship to international phonetic and phonological traditions.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Самойлович А.Н. Некоторые дополнения к классификации турецких языков. Петербург, 1922; Малов С.Е. Древние и новые тюркские языки. Известия АН СССР, ОЛЯ, т. XI, вып. 2. М., 1952; Баскаков Н.А. К вопросу о классификации тюркских языков. ИАН. ОЛЯ, т. XI, вып. (2). М., 1952; Щербак А.М. Граммати-ческий очерк языка тюркских текстов XI–XIII в.в. из Восточного Туркестана. М.–Л., 1961, c. 10–26; Абдурахмонов Ғ., Шукуров Ш. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси. Тошкент, 1973.
- Сайфуллаева Р.Р., Менглиев Б.Р., Боқиева Г.Ҳ., Қурбонова М.М., Юнусова З.Қ., Абузалова М.Қ. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Ўқув қўлланма, Тошкент, 2009.
- Менглиев Б. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Қарши, 2004.
- Решетов В., Шоабдураҳмонов Ш., Фонетика. Тошкент, “Фан”, 1953
- Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. М.–Л, “Наука”, 1960.
- Мирзаев М., Усмонов С., Расулов И. Ўзбек тили. 3-нашр. Тошкент, “Ўқитувчи”, 1970, 55–78-6eтлар; Турсунов У, Мухторов Ж., Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Лексикология. Фонетика. Морфо-логия. 2-нашр. Тошкент, “Ўқитувчи”, 1975, 78–96-6eтлар; Ҳозирги узбек адабий тили. Тошкент, “Ўқитувчи”, 1980; Жамолхонов Ҳ. Ўзбек тилининг назарий фонетикаси. Тошкент, “Фан”, 2009.
- Боровков А.К., Ғуломов А.Ғ., Маъруфов З., Шермуҳаммедов Т. Ўзбек тили грамматикаси. I қисм, Фонетика ва морфология. Тошкент, Ўздавнашр, 1940.