ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №8 · 2026 / Maqola
10.00.00 – FILOLOGIYA FANLARI

RETROSPEKSIYA VA PROSPEKSIYANING MATN KATEGORIYALARINING FUNKSIONAL-SEMANTIK XUSUSIYATLARI

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Maqolada matn tilshunosligining muhim masalalaridan biri retrospeksiya va pros-peksiya kategoriyalarining matn kategoriyalari tizimidagi o‘rni, turlari hamda vazifaviy-ma’noviy xusu-siyatlari yoritilgan. Bunda mazkur kategoriyalarning matn yaxlitligini ta’minlashdagi o‘rni, turlari va ifo-da vositalari ingliz hamda o‘zbek badiiy asarlari misolida tahlilga tortilgan. Retrospeksiya va prospeksi-ya matnning zamoniy-tuzilmaviy qurilishini belgilovchi umumlisoniy kategoriyalar bo‘lib, turli tuzilishda-gi tillarda ularning ko‘rinishi va ifoda yo‘llarida ko‘zga tashlanadigan farqlar mavjudligini ochib beradi.

Kalit so'zlar: matn kategoriyalari, retrospeksiya, prospeksiya, diskontinuum, temporal struktura, funksional-semantik tahlil, tipologik tasnif, badiiy matn.
РУССКИЙ

В статье рассматривается одна из важных проблем лингвистики текста – место категорий ретроспекции и проспекции в системе текстовых категорий, их виды, а также функционально-семантические особенности. На материале английских и узбекских художествен-ных произведений анализируются роль данных категорий в обеспечении целостности текста, их разновидности и средства выражения. Ретроспекция и проспекция рассматриваются как обще-языковые категории, определяющие временно-структурную организацию текста; выявляются различия в их проявлении и способах выражения в языках различного строя.

Ключевые слова: текстовые категории, ретроспекция, проспекция, дисконтиниум, темпо-ральная структура, функционально-семантический анализ, типологическая характеристика, ху-дожественный текст.
ENGLISH

The article examines the role, types, and functional-semantic characteristics of the categories of retrospection and prospection—key issues in text linguistics—within the system of text categories. It analyzes the role of these categories in ensuring textual coherence, as well as their types and means of expression, using examples from English and Uzbek literary works. Retrospection and prospection are identified as universal linguistic categories that determine the temporal-structural organization of a text; the study highlights the observable differences in their manifestation and modes of expression across languages of varying structures.

Keywords: text categories, retrospection, prospection, discontinuum, temporal structure, functional-semantic analysis, typological classification, literary text.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. 1981, 139 с
  2. Гальперин И.Р. Ретроспекция и проспекция в тексте. № 5, c. 44–52.
  3. Антипова Д.Д. Категории ретроспекции и проспекции в научном тексте. Mосква, 1988, 245 c.
  4. Брускова Н.В. Категории ретроспекции и проспекции в художественном тексте. Mосква, 1983.
  5. Чиговская Я.А. Категории ретроспекции и проспекции в русских научных текстах. Перм, 2001, 22 с.
  6. Genette G. Narrative Discourse: An Essay in Method. Transl. by J.E.Lewin. Ithaca: Cornell University Press, 1980, 285 p.
  7. Bal M. Narratology: Introduction to the Theory of Narrative. Toronto, University of Toronto Press, 1997, 254 p.
  8. Rimmon-Kenan S. Narrative Fiction: Contemporary Poetics. London: Routledge, 2002, 192 p.
  9. Halliday M.A.K., Hasan R. Cohesion in English. London, Longman, 1976, 374 p.
  10. Yo‘ldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. Toshkent, “Fan”, 2008, 160-bet.
  11. Xudoyberganova D. Matn lingvistikasi. Toshkent, “Turon-Iqbol”, 2013, 168-bet.
  12. Safarov Sh. Pragmalingvistika. Toshkent, O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008, 320-bet
  13. Голубева Т.И., Кудряшова Н.В. Golubeva T.I., Kudryashova N.V. Ретроспекция и проспекция – важ-ные составляющие темпоральной структуры текстов дневников\ филология и литературоведение. 2017, № 1.
  14. Меркулова М.Г. Ретроспекция в английской “новой драме” конца XIX – начало XX века: истоки и функционирование монография. Moсква, “Прометей”, 2005, 184 с.
← Songa qaytish