XORIJ VA O‘ZBEK XALQ ERTAKLARIDAGI MUSHTARAKLIK: OBRAZLAR XILMA-XILLIGINING QIYOSIY-TIPOLOGIK TAHLILI
Mazkur maqolada o‘zbek va jahon xalqlarining 40 dan ortiq sehrli ertaklari qiyosiy-tipologik tahlil qilinadi. Tadqiqotda V.Propp metodologiyasi va ATU xalqaro indeksi asosida g‘ayritabiiy obrazlarning (dev, ajdarho, yalmog‘iz, pari) funksional analoglari qiyoslangan. Tahlil natijasida ertak su-jetlarining tarkibiy sxemasi universal xarakterga ega ekanligi, biroq obrazlarning ramziy mazmuni milliy landshaft hamda milliy-madaniy omillar (Xorazm ertaklari misolida voha va cho‘l ziddiyati) ta’sirida o‘z-garganligi asoslab berilgan
В статье на основе сравнительно-типологического метода анализируется бо-лее 40 волшебных сказок узбекского и мирового фольклора. На базе методологии В. Проппа и меж-дународного индекса ATU сопоставлены функциональные аналоги сверхъестественных персона-жей (див, дракон, Баба-яга, пери). Доказывается универсальность композиционных схем сказочных сюжетов, при этом обосновывается, что символическое содержание образов трансформирова-лось под влиянием национального ландшафта и культурно-бытовых факторов (на примере оппози-ции оазиса и пустыни в хорезмских сказках).
This article provides a comparative-typological analysis of over 40 magic tales from Uzbek and world folklore. Drawing on V.Propp’s methodology and the ATU international index, the study compares the functional analogues of supernatural characters (dev, dragon, yalmog‘iz-kampir, pari). The results prove the universality of the compositional structure of tale plots, while demonstrating that the symbolic meaning of characters was transformed under the influence of the national landscape and cultural factors (exemplified by the oasis-desert contrast in Khorezm tales).
Foydalanilgan adabiyotlar
- Uther H.-J. The Types of International Folktales: A Classification and Bibliography, Based on the System of Antti Aarne and Stith Thompson. Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia, 2004, 618 p.
- Zipes J. The Irresistible Fairy Tale: The Cultural and Social History of a Genre. Princeton: Princeton University Press, 2012, 256 p.
- Propp V.Y. Morphology of the Folktale. Austin, University of Texas Press, 1968, 158 p.
- Afzalov M. O‘zbek xalq ertaklari haqida. Toshkent, “Fan”, 1964, 244-bet
- Imomov K. O‘zbek xalq ertaklari. O‘zbek folklorining epik janrlari. Toshkent, “Fan”, 1981, 62–69-betlar.
- Sarimsoqov B. O‘zbek folklorining janrlar sostavi. O‘zbek folklori ocherklari. 3 tomda. Toshkent, “Fan”, 1988, 1-t, 63–84-betlar
- Jo‘rayev M. O‘zbek xalq nasri janrlarini tasnif qilish mezonlari. “O‘zbek tili va adabiyoti”, Toshkent, 1996, 5-son, 32–38-betlar
- Bozorov X.X. O‘zbek xalq ertaklaridagi obrazlar: lingvopoetik, badiiy va falsafiy tahlili. “FarDU ilmiy axborotnomasi”, Farg‘ona, 2026, 4-son.
- Achilova N.N. (2021). Ajdarho obrazining genezisi va evolyusiyasi talqinlari. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(9), p. 360–368.
- Kabilova G.B. Mifologik qush obrazining turkiy xalqlar folklorida o‘rganilishi. “Ilm ham jamiyat”, Nukus, 2025, 3-son, 98–100-betlar.