“CONSCIENCE/VIJDON” KONSEPTINI IFODALOVCHI FRAZEOLOGIK BIRLIKLAR
Mazkur maqolada zamonaviy ingliz tilida conscience/vijdon konseptining frazeologik birliklar orqali obyektivlashuvi kognitiv-semantik hamda pragmatik yondashuvlar asosida kompleks tarzda tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida tarkibida conscience leksemasi mavjud bo‘lgan frazeologik birliklar konseptning yadroviy qatlami sifatida ajratilib, ularning semantik guruhlari (“pushaymonlik va ichki izti-rob”, “vijdonsizlik va axloqiy tanazzul”, “axloqiy javobgarlik va ichki nazorat”, “pok vijdon va ruhiy xo-tirjamlik”, “normativ axloqiy pand-nasihat” va boshqalar) tizimli ravishda tavsiflanadi. Shuningdek, mazkur birliklarning konnotativ-aksiologik xususiyatlari, ya’ni, ijobiy va salbiy baholovchanlik jihatlari hamda ularning turli nutqiy vaziyatlarda aktual ma’no hosil qilish mexanizmlari yoritiladi. Frazeologik birliklar ortida yotgan kognitiv tuzilmalar – obraz, ssenariy va “ichki hakam” frame modeli – tahlil qilinib, vijdonning til orqali qanday konseptualizatsiya qilinishi ko‘rsatib beriladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘r-satadiki, vijdon konsepti ingliz tilida, ko‘pincha, jismoniy og‘riq, savdolashuv yoki poklik kabi obrazli modellar orqali ifodalanadi va kuchli aksiologik qarama-qarshiliklar tizimida namoyon bo‘ladi. Shu tari-qa, CONSCIENCE konsepti til tizimida insonning ichki axloqiy nazorati, o‘z-o‘zini baholashi va ruhiy kechinmalarini ifodalovchi murakkab, ko‘p qatlamli mental tuzilma sifatida talqin qilinadi.
В данной статье проводится всесторонний анализ объективации понятия «СОВЕТА / VIJ-DON» в современном английском языке посредством фразеологических единиц на основе когнитивно-се-мантического и прагматического подходов. В рамках исследования выделены фразеологические единицы, содержащие лексему «совесть», как ядерный слой понятия, и систематически описаны их семантические груп-пы («раскаяние и внутренняя мука», «несовестность и моральная деградация», «моральная ответствен-ность и внутренний контроль», «чистая совесть и духовный покой», «нормативный моральный совет» и др.). Также освещены коннотативно-аксиологические свойства этих единиц, т.е. аспекты положительной и отрицательной оценочности, и механизмы их фактического смыслообразования в различных речевых ситу-ациях. Анализ когнитивных структур, лежащих в основе фразеологических единиц – образа, сценария и мо-дели «внутреннего судьи» – позволяет показать, как совесть концептуализируется посредством языка. Ре-зультаты исследования показывают, что понятие совести в английском языке часто выражается через об-разные модели, такие как физическая боль, торг или чистота, и проявляется в системе сильных а-ксиоло-гических противоречий. Таким образом, понятие СОВЕСТИ интерпретируется в языковой системе как сложная, многоуровневая ментальная структура, выражающая внутренний моральный контроль человека, самооценку и духовные переживания.
This article comprehensively analyzes the objectification of the concept of CONSCIENCE/VIJDON in modern English through phraseological units based on cognitive-semantic and pragmatic approaches. Within the framework of the study, phraseological units containing the lexeme conscience are distinguished as the nuclear layer of the concept, and their semantic groups (“remorse and inner anguish”, “unconscionability and moral degradation”, “moral responsibility and inner control”, “clear conscience and spiritual peace”, “normative moral advice”, etc.) are systematically described. Also, the connotative-axiological properties of these units, i.e., the aspects of positive and negative evaluability, and the mechanisms of their actual meaning formation in various speech situations are highlighted. The cognitive structures underlying phraseological units – image, scenario, and the “internal judge” frame model – are analyzed to show how conscience is conceptualized through language. The results of the study show that the concept of conscience in English is often expressed through figurative models such as physical pain, bargaining, or purity, and is manifested in a system of strong axiological contradictions. Thus, the concept of CONSCIENCE is interpreted in the language system as a complex, multi-layered mental structure that expresses a person’s internal moral control, self-evaluation, and spiritual experiences
Foydalanilgan adabiyotlar
- Алексеев П.В. Философия. Учебник, Алексеев, А.В.Панин. М., ТК Велби, изд-во “Проспект”, 2003, 608 с.
- Алефиренко Н.Ф. Современные проблемы науки о языке. Учебное пособие, М., “Флинта: Наука”, 2005, 416 с.
- Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической семантике языка. Воронеж, изд-во Воронеж. гос. ун-та, 1996, 104 с.
- Dobrovolskij D., Piirainen E. Figurative language: Cross-cultural and cross-linguistic perspectives (2nd ed.). De Gruyter Mouton, 2022.
- Lakoff G. Women, fire, and dangerous things. What categories reveal about the mind. University of Chi-cago Press, 1987.
- Barker C. Books of Blood. “Эксмо, Домино”, 2008, p. 432.
- Baum L.F. The Marvelous Land of Oz, Сибирское университетское издательство, 2007, p. 208.
- Bierce A. Epigrams, on with the Dance; Nibble Tales. GORDIAN PRESS, 1966, p. 270.
- Butler S. Way of All Flesh. Ладомир. “Наука”, 2009, p. 464.
- Buchan J. The Thirty-nine Steps, Wordsworth Editions Limited, 1996, p. 112.