ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №7 · 2026 / Maqola
10.00.00 – FILOLOGIYA FANLARI

INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA BAHO KATEGORIYASINING KOGNITIV XUSUSIYATLARI

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Baholash kategoriyasi kognitiv tilshunoslikda muhim rol o‘ynaydi, chunki u so‘zlovchi-ning obyektlar, hodisalar va voqealarga bo‘lgan munosabatini aks ettiradi. U inson tafakkuri, madaniy id-rok va til dunyoqarashi bilan chambarchas bog‘liqdir. Ushbu tadqiqot ingliz va o‘zbek tillarida baholash-ning kognitiv xususiyatlarini qiyosiy nuqtai nazardan o‘rganadi. Unda baholashning lingvistik va kognitiv mexanizmlari aniqlanib, madaniy va konseptual o‘xshashlik hamda farqlar ochib beriladi. Tadqiqotda lek-sik, frazeologik va kontekstual baholovchi ma’nolarni tahlil qilish uchun qiyosiy, tavsifiy va kognitiv-se-mantik usullar qo‘llanilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, har ikki tilda ham metaforalar, stereotiplar va emotsiyalar baholashda keng qo‘llaniladi. Biroq o‘zbek tilidagi ifodalar ko‘proq emotsional va jamoaviy xarakterga ega bo‘lsa, ingliz tilidagi ifodalar individualistik va pragmatik xususiyatlarni namoyon qiladi. Baholash dunyoqarash va mentalitet bilan shakllanadigan kognitiv-madaniy konstrukt hisoblanadi.

Kalit so'zlar: baholash, kognitiv tilshunoslik, appraisal, konseptuallashtirish, kognitiv semantika.
РУССКИЙ

Категория оценки играет важную роль в когнитивной лингвистике, поскольку она отражает отношение говорящего к объектам, событиям и явлениям. Она тесно связана с че-ловеческим познанием, культурным восприятием и языковой картиной мира. Данное исследование рассматривает когнитивные особенности оценки в английском и узбекском языках с сопостави-тельной точки зрения. В работе выявляются языковые и когнитивные механизмы оценки, а также раскрываются культурные и концептуальные сходства и различия. В исследовании используются сравнительный, описательный и когнитивно-семантический методы для анализа лексических, фразеологических и контекстуальных оценочных значений. Результаты показывают, что в обоих языках при оценке используются метафоры, стереотипы и эмоции. Однако в узбекском языке вы-ражения более эмоциональны и коллективные, тогда как в английском более индивидуалистично и прагматичны. Оценка является когнитивно-культурной конструкцией, формируемой мировоззре-нием и менталитетом.

Ключевые слова: оценка, когнитивная лингвистика, концептуализация, когнитивная семан-тика.
ENGLISH

The category of evaluation plays an important role in cognitive linguistics as it reflects the speaker’s attitude toward objects, events, and phenomena. It is closely related to human cognition, cultural perception, and linguistic worldview. This study examines the cognitive features of evaluation in English and Uzbek from a comparative perspective. It identifies linguistic and cognitive mechanisms of evaluation and reveals cultural and conceptual similarities and differences. The research uses comparative, descriptive, and cognitive-semantic methods to analyze lexical, phraseological, and contextual evaluative meanings. Results show that both languages use metaphors, stereotypes, and emotions in evaluation. However, Uzbek expressions are more emotional and collective, while English ones are more individualistic and pragmatic. Evaluation is a cognitive-cultural construct shaped by worldview and mentality.

Keywords: evaluation, cognitive linguistics, appraisal, conceptualization, cognitive semantics.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. М., Языки русской культуры, 1999, 896 с.
  2. Вольф Е.М. Функциональная семантика оценки. М., “Наука”, 2002, 280 с.
  3. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. Волгоград, “Перемена”, 2002, 477 с.
  4. Кубрякова Е.С. Язык и знание. На пути получения знаний о языке. М., Языки славянской культуры, 2004, 560 с.
  5. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press, 1980, 256 p.
  6. Martin J.R., White P.R.R. The Language of Evaluation: Appraisal in English. London, Palgrave Mac-millan, 2005, 278 p.
  7. Wierzbicka A. Semantics, Culture and Cognition: Universal Human Concepts in Culture-Specific Confi-gurations. New York, Oxford University Press, 1992, 487 p.
  8. Halliday M.A.K. An Introduction to Functional Grammar. London, Edward Arnold, 1994, 434 p.
  9. Маслова В.А. Когнитивная лингвистика. Минск, ТетраСистемс, 2008, 272 с.
  10. Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. Тошкент, “Санъат”, 2006, 320-бeт.
← Songa qaytish