ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №6 · 2026 / Maqola
ILMIY AXBOROT

INGLIZ VA QORAQALPOQ TILLARIDA “BOLA” KONSEPTINING FRAZEOLOGIK IFODALANISHI: QIYOSIY SEMANTIK VA AKSIOLOGIK TAHLIL

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Ushbu maqolada ingliz va qoraqalpoq tillarida “child/bala” konseptining frazeologik ifodalanishi tadqiq etiladi. Tadqiqot muammosi universal insoniy tushuncha bo‘lgan “child/bola” kontsep-tining turli lingvomadaniy tizimlarda qanday o‘ziga xos talqin qilinishini aniqlashdan iborat. Mavzuning dolzarbligi frazeologik birliklarda mujassam bo‘lgan umumiy kognitiv mexanizmlar hamda milliy-madaniy qadriyatlarni ochib berish zarurati bilan belgilanadi. Tadqiqotda semantik, qiyosiy-chog‘ishtirma, aksiolo-gik va lingvomadaniy tahlil metodlari qo‘llanildi. Ingliz va qoraqalpoq tillaridagi bola konsepti bilan bog‘-liq frazeologizmlar semantik kengayish, obrazlilik, baholash ma’nosi va funksional-pragmatik qo‘llanish nuqtayi nazaridan tahlil qilindi. Natijalar ingliz frazeologiyasida bola obrazi ko‘proq ijtimoiy rollar, stere-otiplar va ommaviy identifikatsiya bilan bog‘lanishini, qoraqalpoq frazeologiyasida esa oila, nasl, tug‘i-lish, duo va marosim nutqi bilan chambarchas aloqadorligini ko‘rsatdi. Maqolaning ilmiy hissasi “bola”
238
konseptining universal va milliy xususiyatlarini aniqlashda, amaliy ahamiyati esa qiyosiy tilshunoslik, fra-zeologiya, lingvomadaniyatshunoslik va tarjimashunoslik uchun foydali bo‘lishidadir.

Kalit so'zlar: bola, frazeologiya, konsept, lingvomadaniyat, aksiologiya.
РУССКИЙ

В статье рассматривается фразеологическая репрезентация концепта «ребё-нок» в английском и каракалпакском языках. Проблема исследования заключается в выявлении то-го, как универсальный человеческий концепт по-разному осмысляется в различных лингвокультур-ных системах. Актуальность работы определяется необходимостью раскрыть общие когнитив-ные механизмы и национально-специфические ценностные установки, закреплённые во фразеологи-ческих единицах. В исследовании применяются семантический, сравнительно-сопоставительный, аксиологический и лингвокультурологический методы. Анализируются английские и каракалпак-ские фразеологизмы с компонентами, связанными с понятием ребёнка, с точки зрения семантичес-кого расширения, образности, оценки и функционально-прагматического употребления. Результа-ты показывают, что в английской фразеологии образ ребёнка часто переносится в сферу социаль-ных ролей, стереотипов и общественных характеристик, тогда как в каракалпакской фразеологии он теснее связан с семьёй, родом, рождением, благословением и ритуальной коммуникацией. На-учная значимость статьи состоит в уточнении универсальных и национально-специфических мо-делей концепта «ребёнок», а практическая ценность связана с контрастивной лингвистикой, фра-зеологией, лингвокультурологией и переводоведением.

Ключевые слова: ребёнок, фразеология, концепт, лингвокультура, аксиология.
ENGLISH

This article examines the phraseological representation of the concept “child” in English and Karakalpak. The research problem lies in revealing how a universal human concept is interpreted differently in linguistically and culturally distinct phraseological systems. The relevance of the study is de-termined by the need to identify both common cognitive mechanisms and culture-specific value orientations encoded in idiomatic expressions. The study applies semantic, comparative-contrastive, axiological, and linguocultural methods. English and Karakalpak phraseological units containing child-related lexemes are analyzed in terms of semantic extension, metaphorical imagery, evaluative meaning, and functional-prag-matic use. The findings show that English phraseology tends to extend the child image into social roles, stereotypes, and public identities, whereas Karakalpak phraseology is more closely connected with family, lineage, childbirth, blessing, and ritual communication. The scientific contribution of the article lies in clarifying universal and nationally specific models of the concept “child”, its practical value is relevant for contrastive linguistics, phraseology, linguoculturology, and translation studies.

Keywords: child, phraseology, concept, linguoculture, axiology.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Cambridge Idioms Dictionary. 2nd ed. Cambridge, Cambridge University Press, 2006.
  2. Cambridge Dictionary of American Idioms. Heacock P. ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2003
  3. Fernando Ch. Idioms and Idiomaticity. Oxford, Oxford University Press, 1996.
  4. Kunin A. V. The Great English-Russian Phraseological Dictionary. Moscow: AST; Astrel, 2005.
  5. Maslova V.A. Lingvokulturologiya. Moscow, “Akademiya”, 2001
  6. Moon R. Fixed Expressions and Idioms in English: A Corpus-Based Approach. Oxford: Clarendon Press, 1998.
  7. Rahmatullaev Sh. O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati. Toshkent, Qomuslar bosh tahririyati, 1992.
  8. Spears R.A. McGraw-Hill’s Dictionary of American Idioms and Phrasal Verbs. New York, McGraw-Hill, 2005.
  9. Wierzbicka A. Semantics, Culture, and Cognition: Universal Human Concepts in Culture-Specific Confi-gurations. New York, Oxford University Press, 1992
  10. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. Nókis, “Qaraqalpaqstan”, multi-volume edition.
← Songa qaytish