ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №7 · 2026 / Maqola
10.00.00 – FILOLOGIYA FANLARI

«INSON» KONSEPTINING TIPOLOGIK XUSUSIYATLARI VA UNING TURLI TILLARNING LISONIY TIZIMLARIDA REPREZENTATSIYASI

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Ushbu maqola “odam” konseptining tipologik xususiyatlari va uning turli tillardagi lingvistik tizimlarda ifodalanishini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot kognitiv lingvistika, lingvistik ti-pologiya va pragmatika yo‘nalishlariga asoslanib, tillarda “odam” tushunchasining leksik, grammatik va diskursiv darajalarda qanday konseptuallashtirilishi va ifodalanishini aniqlashga qaratilgan. Sifat va qi-yosiy metodologiya asosida olib borilgan tadqiqotda ingliz, o‘zbek va qoraqalpoq tillaridan misollar tahlil qilinadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, “odam” konsepti universal bo‘lsa-da, uning lingvistik ifodasi mada-niy, tipologik va pragmatik omillarga bog‘liq holda farqlanadi. Tadqiqot inson markazidagi ma’nolarning til tizimida qanday shakllanishini chuqurroq anglashga xizmat qiladi.

Kalit so'zlar: konsept, odam, lingvistik tipologiya, kognitiv lingvistika, antropotsentrizm, semantik maydon
РУССКИЙ

Данная статья посвящена исследованию типологических особенностей концеп-та «человек» и его репрезентации в языковых системах различных языков. Исследование основано на положениях когнитивной лингвистики, лингвистической типологии и прагматики и направлено на выявление способов концептуализации и языкового выражения понятия «человек» на лексичес-ком, грамматическом и дискурсивном уровнях. В рамках качественного и сопоставительного под-хода анализируются примеры из английского, узбекского и каракалпакского языков. Результаты показывают, что, несмотря на универсальность концепта «человек», его языковая реализация варьируется в зависимости от культурных, типологических и прагматических факторов. Работа способствует более глубокому пониманию того, как антропоцентрические значения структури-руются в языке.

Ключевые слова: концепт, человек, лингвистическая типология, когнитивная лингвистика, антропоцентризм, семантическое поле.
ENGLISH

This article investigates the typological features of the concept of “human” and its representation within linguistic systems across different languages. The study is grounded in cognitive linguistics, linguistic typology, and pragmatics, and it aims to reveal how languages conceptualize and encode the notion of “human” at lexical, grammatical, and discourse levels. Using a qualitative and comparative methodology, the research analyzes examples from English, Uzbek, and Karakalpak. The findings demonstrate that although the concept of “human” is universal, its linguistic realization varies depending on cultural, typological, and pragmatic factors. The study contributes to the broader understanding of how human-centered meanings are structured in language.

Keywords: concept, human, linguistic typology, cognitive linguistics, anthropocentrism, semantic field.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Lakoff G. (1987). Women, Fire, and Dangerous Things. Chicago: University of Chicago Press, p. 80–150.
  2. Langacker R. (2008). Cognitive Grammar: A Basic Introduction. Oxford, Oxford University Press, p.30–95.
  3. Wierzbicka A. (1996). Semantics: Primes and Universals. Oxford, Oxford University Press, p. 50–120.
  4. Crystal D. (2003). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford, Blackwell, p. 70–90.
  5. Croft W. (2003). Typology and Universals. Cambridge, Cambridge University Press, p. 40–90.
  6. ). Levinson S.C. (1983). Pragmatics. Cambridge, Cambridge University Press. p. 110–130.
  7. Sapir E. (1921). Language. New York, Harcourt, Brace & Company, p. 10–30.
  8. Whorf B. (1956). Language, Thought, and Reality. MIT Press, p. 60–80.
← Songa qaytish