ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №3 · 2026 / Maqola
10.00.00 – FILOLOGIYA FANLARI

O‘ZBEK TILINING IZOHLI LUG‘ATLARIDA SHAXS MA’NAVIYATINI IFODALOVCHI BIRLIKLARNING TAVSIFLANISHI

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Ushbu maqolada o‘zbek tilining izohli lug‘atlarida shaxs ma’naviyatini ifodalovchi leksik birliklarning tavsiflanish xususiyatlari tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida ma’naviyat, axloq, vijdon, iymon, poklik, halollik, saxiylik, kamtarlik, olijanoblik kabi tushunchalarni ifodalovchi birliklarning leksi-kografik tavsifi, semantik tuzilishi va lug‘atlarda aks ettirilish usullari tahlil qilingan. Natijalar shuni ko‘r-satdiki, zamonaviy o‘zbek izohli lug‘atlari shaxs ma’naviyatini ifodalovchi birliklarni tavsiflovda milliy-madaniy kontekst, semantik differensiatsiya va uslubiy bo‘yoqlarni hisobga olgan holda, keng qamrovli yondashuv qo‘llaydi, biroq ba’zi birliklarning pragmatik jihatlarini yoritishda kamchiliklar mavjud.

Kalit so'zlar: izohli lug‘at, shaxs ma’naviyati, leksikografik tavsif, semantik tahlil, ma’naviy-axloqiy leksika, milliy-madaniy kontekst, baholovchi ma’no.
РУССКИЙ

В данной статье исследуются описательные особенности лексических единиц, выражающих личную духовность, в толковых словарях узбекского языка. В ходе исследования ана-лизировались лексикографическое описание, семантическая структура и методы рефлексии в сло-варях единиц, выражающих такие понятия, как духовность, нравственность, совесть, вера, чис-тота, честность, щедрость, смирение, благородство. Результаты показали, что современные уз-бекские толковые словари используют комплексный подход к описанию единиц, выражающих лич-ную духовность, учитывая национально-культурный контекст, семантическую дифференциацию и стилистические нюансы, но имеют недостатки в охвате прагматических аспектов некоторых единиц.

Ключевые слова: толковый словарь, личная духовность, лексикографическое описание, се-мантический анализ, духовно-нравственный лексикон, национально-культурный контекст, оценоч-ное значение.
ENGLISH

This article studies the descriptive features of lexical units expressing personal spirituality in explanatory dictionaries of the Uzbek language. During the study, the lexicographical description, semantic structure and methods of reflection in dictionaries of units expressing such concepts as spirituality, morality, conscience, faith, purity, honesty, generosity, humility, nobility were analyzed. The results showed that modern Uzbek explanatory dictionaries use a comprehensive approach to describing units expressing personal spirituality, taking into account the national-cultural context, semantic differen-tiation and stylistic nuances, but there are shortcomings in covering the pragmatic aspects of some units.

Keywords: explanatory dictionary, personal spirituality, lexicographic description, semantic ana-lysis, spiritual-moral lexicon, national-cultural context, evaluative meaning.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. O‘zbek tilining izohli lug‘ati (2 jildlik). Toshkent, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti, 1981.URL:https://storage.academy.uz/source/1/nashrlar/%D0%BB%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%82%20%D 0% BE%D1%85%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%20lotin.pdf
  2. O‘zbek tilining izohli lug‘ati (elektron nashr). URL:https://esiconf.org/index.php/MRIATS/article/ down load/ 4156/3974/7808
  3. Yo‘ldoshev B. O‘zbek leksikografiyasida ma’naviy-axloqiy tushunchalarning talqini. “O‘zbek tili va ada-biyoti”, 2019, 4-son.
  4. Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek tilida baholovchi leksika. Toshkent, “Fan”, 1983.
  5. Апресян Ю.Д. Избранные труды. Том II. Интегральное описание языка и системная лексикография. Москва, “Языки русской культуры”, 1995, 767 с.
  6. Зализняк А.А., Левонтина И.Б., Шмелев А.Д. Ключевые идеи русской языковой картины мира. Москва, “Языки славянской культуры”, 2005. 544 с.
  7. Wierzbicka A. Semantics, Culture, and Cognition: Universal Human Concepts in Culture-Specific Confi-gurations. New York, Oxford University Press, 1992, 496 p.
  8. Кубрякова Е.С. Язык и знание. На пути получения знаний о языке. Части речи с когнитивной точки зрения. Роль языка в познании мира. Москва, “Языки славянской культуры”, 2004, 560 с.
  9. Телия В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический и лингвокультурологический ас-пекты. Москва, Школа «Языки русской культуры», 1996, 288 с.
  10. Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. Москва, “Языки русской культуры”, 1999, 896 с.
← Songa qaytish