ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №9 · 2026 / Maqola
07.00.00 – TARIX FANLARI

QORAQALPOQLARDA SEP VA AYOLLAR HUNARMANDCHILIGI: UY SHAROITIDA TAYYORLASHDAN BUYURTMA ASOSIDA TAYYORLATISHGA

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Maqolada XX – XXI asr boshlarida qoraqalpoqlarda sep tayyorlashdagi o‘zgarishlar ko‘rib chiqiladi. Sep tarkibiga kirgan buyumlarni tayyorlashda qizning o‘zi, oila ayollari va tajribali hu-narmand ayollarning ishtirokiga alohida e’tibor qaratilgan. Hunarmand ayollarga buyurtma berish avval ham mavjud bo‘lganligi, biroq XX asr davomida uy sharoitida tayyorlash bilan buyurtma asosida tayyor-lash o‘rtasidagi nisbat o‘zgarganligi ko‘rsatiladi. XXI asr boshlariga kelib kelin o‘z sepi uchun buyumlarni tayyorlashda bevosita ishtirok etmaydi: ayrim buyumlar hunarmand ayollarga buyurtma qilinadi, boshqa-lari tayyor holda xarid qilinadi. Shunday qilib, sep odatining saqlanishi ayollar hunarmandchilik ko‘nik-malarini avvalgi shaklda avloddan avlodga o‘tkazish davom etayotganini anglatmaydi.

Kalit so'zlar: qoraqalpoqlar, sep, ayollar hunarmandchiligi, to‘qimachilik, uy hunarmandchiligi, hunarmand ayollar, buyurtma asosida tayyorlash, nikoh marosimlari.
РУССКИЙ

В статье рассматриваются изменения в подготовке приданого (сеп) у каракал-паков в XX – начале XXI в. Особое внимание уделено участию самой девушки, женщин семьи и опыт-ных мастериц в изготовлении вещей, входивших в приданое. Показано, что обращение к мастери-цам существовало и ранее, однако в течение XX в. изменилось соотношение между домашним изго-товлением и заказом. К началу XXI в. невеста уже не участвует в изготовлении вещей для собст-венного сепа: отдельные изделия выполняются мастерицами по заказу, другие приобретаются го-товыми. Сохранение обычая сепа, таким образом, не означает сохранения прежней формы переда-чи женских ремесленных навыков.

Ключевые слова: каракалпаки, сеп, приданое, женские ремёсла, ткачество, домашнее произ-водство, мастерицы, заказное изготовление, свадебные обычаи.
ENGLISH

The article examines changes in the preparation of the Karakalpak dowry (sep) during the twentieth and early twenty-first centuries. Particular attention is paid to the roles of the bride, female relatives, and experienced craftswomen in producing items included in the dowry. The study shows that commissioned work by skilled craftswomen existed earlier as well, but during the twentieth century the balance between household production and commissioned production changed. By the beginning of the twenty-first century, the bride no longer participates directly in making items for her own dowry: some objects are commissioned from craftswomen, while others are purchased ready-made. Thus, the persistence of the sep(dowry) custom does not imply the preservation of the former system through which women’s craft skills were transmitted.

Keywords: Karakalpaks, sep, dowry, women’s crafts, weaving, household production, craftswomen, commissioned production, wedding customs.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Этнография каракалпаков. XIX–начало XX века: материалы и исследования. Oтв. ред. Т.А.Жданко, С.К.Камалов. Ташкент, “Фан”, 1980, 205 с.
  2. Есбергенов Х., Атамуратов Т. Традиции и их преобразование в городском быту каракалпаков. Нукус, “Каракалпакстан”, 1975, 211 с.
  3. Бекмуратова А.Т. Быт и семья каракалпаков в прошлом и настоящем. Нукус, “Каракалпакия”, 1969, 97 с.
  4. Есбергенова Т.Х. Традиционное трудовое воспитание детей у каракалпаков (конец XIX–начало XX вв.). Aвтореф. дис. … канд. ист. наук, Нукус, 1999, 28 с.
  5. Курбанова З.И. Каракалпакский костюм: традиции и новации. Нукус, “Илим”, 2021, 224 с.
  6. Курбанова З.И., Октябрьская И.В., Сураганова З.К. Текстиль как товар и символ. Ритуальный даро-обмен у каракалпаков и его центральноазиатские параллели. Археология, этнография и антропология Евра-зии. 2024, т. 52, № 4, c. 141–151. DOI: 10.17746/1563-0102.2024.52.4.141-151.
  7. Тажетдинова Б.Н. Традиции дарообмена в свадебных торжествах каракалпаков. Народы и религии Евразии. 2026, т. 31, № 2, c. 212–226. DOI: 10.14258/nreur(2026)2–09.
  8. Сыйқырлы ертеклер. Қарақалпақ фольклоры. Көп томлық. 68-том. Нөкис, “Илим”, 2014.
  9. Айымбетов Қ.А. Өткен күнлерден елеслер. Нөкис, “Қарақалпақстан”, 1972, 312 б.
  10. Богословская И.В. Каракалпакский орнамент: образ и смысл. Алматы, МИЦАИ, 2019, 220 с.
← Songa qaytish