ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №6 · 2026 / Maqola
ILMIY AXBOROT

SEMANTIK TARMOQ MODELLARI VA TARJIMA SEMANTIKASIDA MADANIYATLARARO METAFORIK EKVIVALENTLIK MASALALARI

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Ushbu maqolada kognitiv tilshunoslik va tarjimashunoslikning kesishmasida semantik tarmoq modellarining o‘rni va ahamiyati tadqiq etiladi. Tadqiqot davomida ma’nolarning grafik struktura sifatida tasvirlanishi, Collins va Quillian ierarxik modellari, WordNet leksik-semantik bazasi hamda Fillm-or freym semantikasi tamoyillari tahlil qilingan. Maqolada metaforik ma’nolarning “faollashtirish tarqa-lishi” (spreading activation) mexanizmi orqali shakllanishi o‘zbek tili misollari (masalan, “yurak”, “ko‘-ngil”) yordamida asoslab beriladi. Shuningdek, zamonaviy hisoblash semantikasidagi taqsimot semantika-si va vektorli embeddinglarning metafora tarjimasidagi metodologik imkoniyatlari yoritilgan.

Kalit so'zlar: semantik tarmoq, kognitiv metafora, freym semantikasi, WordNet, faollashtirish tarqa-lishi, taqsimot semantikasi, konseptual graf, leksik ierarxiya, tarjima ekvivalentligi, bilimlar grafi.
РУССКИЙ

В данной статье исследуется роль и значение моделей семантических сетей на стыке когнитивной лингвистики и переводоведения. В ходе исследования анализируются графичес-кое представление языковых значений, иерархические модели Коллинза и Куиллиана, лексико-се-мантическая база WordNet и принципы фреймовой семантики Филлмора. В статье на примерах из узбекского языка (например, «yurak», «ko‘ngil») обосновывается формирование метафорических смыслов через механизм «распространения активации» (spreading activation). Также освещаются методологические возможности дистрибутивной семантики и векторных эмбеддингов в переводе метафор в современной вычислительной семантике.

Ключевые слова: cемантическая сеть, когнитивная метафора, фреймовая семантика, WordNet, распространение активации, дистрибутивная семантика, концептуальный граф, лексическая иерархия, переводческая эквивалентность, граф знаний.
ENGLISH

This article explores the role and significance of semantic network models at the intersection of cognitive linguistics and translation studies. The study analyzes the graphical representation of linguistic meanings, Collins and Quillian’s hierarchical models, the WordNet lexical-semantic database, and Fillmore’s principles of frame semantics. Using examples from the Uzbek language (e.g., "yurak", "ko‘ngil"), the article demonstrates how metaphorical meanings are formed through the "spreading activation" mechanism. Furthermore, it highlights the methodological potential of distributional semantics and vector embeddings in metaphor translation within the framework of modern computational semantics.

Keywords: Semantic network, cognitive metaphor, frame semantics, WordNet, spreading activation, distributional semantics, conceptual graph, lexical hierarchy, translation equivalence, knowledge graph.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Navigli R., Ponzetto S.P. BabelNet: The Automatic Construction, Evaluation and Application of a Wide Coverage Multilingual Semantic Network. Artificial Intelligence. 2012, vol. 193, p. 217–250.
  2. Speer R., Havasi C. Representing General Relational Knowledge in ConceptNet 5. Proceedings of the Eighth International Conference on Language Resources and Evaluation. Istanbul, European Language Resources Association, 2012, p. 3679–3686.
  3. Harris Z.S. Distributional Structure. Word. 1998, vol. 10, № 2–3, p. 146–162.
  4. Landauer T.K., Dumais S.T. A Solution to Plato‘s Problem: The Latent Semantic Analysis Theory of Acquisition, Induction, and Representation of Knowledge. Psychological Review. 1997, vol. 104, № 2, p. 211–240.
  5. Mikolov T., Yih W.T., Zweig G. Linguistic Regularities in Continuous Space Word Representation. Proceedings of the 2013 Conference of the North American Chapter of the Association for Computational Linguistics: Human Language Technologies. Atlanta, Association for Computational Linguistics, 2013, p. 746–751.
← Songa qaytish