ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №7 · 2026 / Maqola
09.00.00 – FALSAFA FANLARI

TURKISTONDA MUSTAMLAKACHILIK SHAROITIDA SHAKLLANGAN SIYOSIY ONG VA TANQID

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Ushbu maqola XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston hududida mustamlakachi-lik sharoitida shakllangan siyosiy ong va tanqid jarayonlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada Ros-siya imperiyasining hududni bosib olish va maxsus ma’muriy harbiy boshqaruv tizimini joriy qilishi nati-jasida mahalliy siyosiy va ijtimoiy hayot cheklanishi, shuningdek, xalq orasida siyosiy ongning shakllanishi tahlil qilinadi. Maqolada siyosiy tanqidning bir nechta shakllari yoritilgan: milliy-siyosiy tashkilotlar or-qali olib borilgan tinch tanqid, diniy axloqiy g‘oyalar va matbuot orqali jamiyatni uyg‘otish hamda sovet hokimiyatiga qarshi qurolli qarshilik. Shuningdek, mustamlakachilik sharoitida shakllangan siyosiy ong-ning milliy uyg‘onish, jamiyat taraqqiyoti va siyosiy tafakkur rivojiga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi.

Kalit so'zlar: mustamlakachilik, mahalliy siyosiy elita, ziyolilar, siyosiy ong, siyosiy tanqid, Turkis-ton, milliy uyg‘onish, milliy tashkilotlar, matbuot, diniy-axloqiy g‘oyalar, ma’rifatparvarlik, bosmachilik.
РУССКИЙ

Данная статья посвящена изучению процессов политического сознания и кри-тики, сформировавшихся на территории Туркестана в условиях колониализма в конце XIX – нача-ле XX века. В статье анализируется, как завоевание региона Российской империей и внедрение спе-циальной административно-военной системы управления привели к ограничению местной полити-ческой и общественной жизни, а также к формированию политического сознания среди населения. В статье также рассматриваются различные формы политической критики, включая мирную критику, осуществляемую через национальные политические организации, пробуждение общества посредством религиозно-нравственных идей и прессы, а также вооружённое сопротивление про-тив советской власти. Кроме того, анализируется вклад политического сознания, сформированно-го в колониальных условиях, в национальное пробуждение, развитие общества и эволюцию полити-ческой мысли.

Ключевые слова: колониализм, местная политическая элита, интеллигенция, политическое сознание, политическая критика, Туркестан, национальное пробуждение, национальные организа-ции, пресса, религиозно-нравственные идеи, просветительское движение, басмаческое движение.
ENGLISH

This article is devoted to the study of the processes of political consciousness and criticism that emerged in Turkestan under colonial conditions in the late 19th and early 20th centuries. It analyzes how the Russian Empire’s conquest of the region and the introduction of a special administrative-military governance system led to the restriction of local political and social life, as well as the formation of political consciousness among the population. The article also highlights several forms of political criticism, including peaceful critique carried out through national political organizations, the awakening of society through religious and moral ideas and the press, as well as armed resistance against Soviet authority. Furthermore, it examines the contribution of political consciousness formed under colonial conditions to national awakening, social development, and the evolution of political thought.

Keywords: colonialism, local political elite, intellectuals, political consciousness, political criticism, Turkestan, national awakening, national organizations, press, religious and moral ideas, enlightenment movement, Basmachi movement.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Alimova D.A. Jadidchilik harakati tarixi. Toshkent, “Fan”, 2006.
  2. Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent, “O‘qituvchi”, 1992, 160-bet.
  3. Abdurahimov M.A., Ergashev Q. O‘zbekiston tarixi (XIX–XX asrlar). Toshkent, “Akademnashr”, 2015, 320-bet.
  4. Abduvohidov A. Jadidchilik va ma’rifatparvarlik harakati. Toshkent, “Akademiya”, 2011.
  5. Khalid Adeeb. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. University of California Press, 1998.
  6. Qosimov B. Jadidchilik va jadid adabiyoti. Toshkent, “Ma’naviyat”, 2004.
  7. Mahmudxo‘ja Behbudiy. Tanlangan asarlar. Toshkent, “Ma’naviyat”, 2006, 320-bet.
  8. Munavvarqori Abdurashidxonov. Tanlangan asarlar. Toshkent, “Ma’naviyat”, 2003 (“Usuli jadid” mak-tablari tashkil etilishi va ta’lim islohoti masalalari).
  9. Rajabov Q., Haydarov M. Turkiston tarixi (XIX asr oxiri–XX asr boshlari). Toshkent, “Universitet”, 2002.
  10. Ziyoyev H. O‘zbekiston mustamlakachilik davrida. Toshkent, “Sharq”, 1998.
← Songa qaytish