OLAMNING DIALEKTAL MANZARASI O‘ZBEK DIALEKTOLOGIYASIDA YANGI KONSEPSIYA
Zamonaviy kognitiv tilshunoslikda tilni inson tafakkuri va dunyoqarashining ifodasi sifatida tadqiq etish ustuvor yo‘nalishga aylangan. Biroq bu paradigmaning dialektologiyaga tatbiqi, xu-susan, o‘zbek shevalari materialida “olamning dialektal manzarasi”ni mustaqil ilmiy kategoriya sifatida o‘rganish o‘zbek tilshunosligida hali yetarli darajada amalga oshirilmagan. Ushbu maqolada hududiy li-soniy xususiyatlar kognitiv hamda sotsiolingvistik yondashuvlar sintezi vositasida yoritiladi. Tahlil obyekti hukmida qarluq, qipchoq va o‘g‘uz lahjalariga xos dehqonchilik, chorvachilik hamda tabiat hodisalarini ifodalovchi leksik qatlam tanlab olindi.
В современной когнитивной лингвистике изучение языка как отражения челове-ческого мышления и мировосприятия стало одним из приоритетных направлений. Однако приме-нение данной парадигмы в диалектологии, в частности исследование «диалектной картины мира» как самостоятельной научной категории на материале узбекских диалектов, в узбекском языкозна-нии пока недостаточно разработано. В настоящей статье региональные языковые особенности рассматриваются на основе синтеза когнитивного и социолингвистического подходов. В качестве объекта анализа выбран лексический пласт, характерный для карлукских, кипчакских и огузских ди-алектов, отражающий сферу земледелия, скотоводства и природных явлений.
In modern cognitive linguistics, the study of language as a reflection of human cognition and worldview has become one of the leading research directions. However, the application of this paradigm to dialectology—particularly the study of the “dialectal picture of the world” as an independent scientific category based on Uzbek dialect material—remains insufficiently developed in Uzbek linguistics.
97
This article examines regional linguistic features through a synthesis of cognitive and sociolinguistic approaches. The object of analysis is a lexical layer characteristic of Karluk, Kipchak, and Oghuz dialects, reflecting the domains of agriculture, animal husbandry, and natural phenomena.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Aribjonov M.U. The Role of Dialect in Shaping Regional Identity. XXI asrning ilmiy-amaliy tadqiqotlari. 2024, p. 236–237.
- Mazhitayeva S., Rapisheva Z.D., Tuite Y.Y., Nygmetova N.T., Zhetpisbay S., Karmanova S.B. The Theory of Linguistic Personality, Its Structural and System Characteristics. Opcion. 2019, Año 35, Especial №19, p. 3089.
- Zokirova N.S. Linguistic Picture of the World as a Projection of the Conceptual System of Consciousness // Bukhara State University. 2022, p. 1–2.
- Беленкевич Е.В. Языковой и ментальный портрет диалектной языковой личности в русле лингвопе-рсонологии. “Мир науки, культуры, образования, 2019, № 6 (79), c. 493, 495.
- Борисова О.Г., Костина Л.Ю. Литературно-диалектная языковая личность как выразитель народно-речевой культуры. “Филология и человек”, 2020, № 4, c. 76
- Галимова Д.Н. Неконтролируемость жизни как одна из ключевых характеристик диалектной кар-тины мира. Когнитивная диалектология. 2018, c. 520
- Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. М., “Наука”, 1987, c. 3.
- Ильина Е.Н. Диалектная языковая личность в фокусе лингвистических проблем. Филологические науки. 2015, c. 795.
- Радченко О.А., Закуткина Н.А. Диалектная картина мира как идиоэтнический феномен. “Вопросы языкознания”, 2004, № 6, c. 25, 26, 39–40.