ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №6 · 2026 / Maqola
10.00.00 – FILOLOGIYA FANLARI

O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA DIALEKTAL BIRLIKLARNI LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQ ETISHNING NAZARIY ASOSLARI

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Ushbu maqolada o‘zbek tilshunosligida dialektal birliklarni lingvokulturologik tadqiq etishning nazariy asoslari tizimli yoritiladi. Tadqiqotning maqsadi dialekt birliklarining madaniy ma’nola-rini aniqlash, ularni milliy konseptlar, qadriyatlar va kommunikativ stereotiplar bilan bog‘liq holda talqin qilishga xizmat qiladigan integrativ nazariy modelni asoslashdan iborat. Metodologiya sifatida lingvokul-turologik tahlil, semantik-prototipik yondashuv, konseptual tahlil, etnolingvistik izoh, diskursiv-pragmatik kuzatuv hamda dialektografik ma’lumotlarni korpuslash tamoyillari uyg‘unlashtirildi. Ilmiy yangilik dia-lektal birliklarni faqat hududiy farqlanish natijasi sifatida emas, balki madaniy xotira va ijtimoiy tajriba kodlari sifatida talqin etishning mezonlari ishlab chiqilganida, shuningdek, dialektizmning lingvokulturo-logik tavsifi uchun minimal parametrlar to‘plami taklif etilganidadir. Natijalar dialekt birliklarini madaniy indekslar sifatida qayd etish o‘zbek leksikografiyasi va ta’lim amaliyoti uchun yangi imkoniyatlar yarati-shini ko‘rsatadi.

Kalit so'zlar: dialektal birlik, lingvokulturologiya, konsept, madaniy semantika, etnolingvistika, dia-lektografiya, pragmatika.
РУССКИЙ

В статье системно раскрываются теоретические основания лингвокультуро-логического изучения диалектных единиц в узбекском языкознании. Цель исследования состоит в обосновании интегративной модели интерпретации диалектных единиц, выявляющей их культур-ные смыслы и связи с национальными концептами, ценностями и коммуникативными стереотипа-ми. Методология включает лингвокультурологический анализ, семантико-прототипический под-ход, концептуальный анализ, этнолингвистическое толкование, дискурсивно-прагматическое наб-людение, а также принципы корпусирования диалектографических данных. Научная новизна зак-лючается в разработке критериев трактовки диалектных единиц не только как результата тер-риториальной вариативности, но и как кодов культурной памяти и социального опыта; предложен минимальный набор параметров для лингвокультурологического описания диалектизмов. Получен-ные результаты демонстрируют, что фиксация диалектных единиц как культурных индексов рас-ширяет возможности узбекской лексикографии и образовательной практики.

Ключевые слова: диалектная единица, лингвокультурология, концепт, культурная семанти-ка, этнолингвистика, диалектография, прагматика.
ENGLISH

This article outlines the theoretical foundations for a linguoculturological study of dialectal units in Uzbek linguistics. The aim is to justify an integrative model that interprets dialect items by uncovering their cultural meanings and their relations to national concepts, value systems, and communicative stereotypes. The methodology combines linguoculturological analysis, a semantic-prototypical approach, conceptual analysis, ethnolinguistic interpretation, discourse-pragmatic observation, and principles for corpus-based organization of dialectographic data. The scientific novelty lies in formulating criteria for treating dialectal units not merely as outcomes of territorial variation but as codes of cultural memory and social experience, and in proposing a minimal set of parameters for linguoculturological description of dialectisms. The results indicate that documenting dialectal units as cultural indices can significantly enhance Uzbek lexicography and contribute to more culturally informed language education and research design.

Keywords: dialectal unit, linguoculturology, concept, cultural semantics, ethnolinguistics, dialect-graphy, pragmatics.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Polivanov E.D. O‘zbek dialektologiyasi va o‘zbek adabiy tili. Toshkent, “Fan”, 1968. 214-bet.
  2. Reshetov V.V., Shoabdurahmonov Sh. O‘zbek dialektologiyasi. Toshkent, “O‘qituvchi”, 1978, 256-bet.
  3. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli lug‘ati muammolari. Toshkent, “Fan”, 1983, 192-bet.
  4. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. Toshkent, O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002, 168-bet.
  5. Wierzbicka A. Semantics, Culture, and Cognition: Universal Human Concepts in Culture-Specific Confi-gurations. New York, Oxford University Press, 1992, 512 p.
  6. Silverstein M. Indexical order and the dialectics of sociolinguistic life. Language and Communication. Amsterdam, Elsevier, 2003, vol. 23, № 3–4, p. 193–229.
  7. Sa’dullayeva M.S. O‘zbek shevalarida polisemiya (o‘g‘uz lahjasi misolida). (f.f.f.d. PhD) dissertatsiyasi). Jizzax, 2025, 170-bet
← Songa qaytish