ilmsarchashmalari@umail.uz +998 91-915-45-55 220100, Urganch shahri, Hamid Olimjon koʻchasi, 14-uy.
Arxiv / №5.2 · 2026 / Maqola
09.00.00 – FALSAFA FANLARI

XORAZMDAN BOG‘DODGA: DUNYO ILMINI SHAKLLANTIRGAN BUYUK YO‘L

Annotatsiya
O'ZBEKCHA

Ushbu maqola Xorazm ilmiy-madaniy muhitidan Bog‘doddagi Bayt ul-hikma makoni-ga bilimlar oqimi qanday ko‘chganini va uning jahon ilmiy tafakkurini shakllantirishdagi mexanizmlarini tahlil qiladi. Tadqiqot maqsadi ilmiy transferning institutsional, tarjimaviy va metodologik omillarini aniq-lashdir. Metodologiya tarixiy-komparativ yondashuv, manbashunoslik tahlili hamda fanlararo rekons-truksiya usullariga tayangan. Ilmiy yangilik Xorazm maktabi vakillari asarlarining Bog‘dod ilmiy infra-tuzilmasida “tarjima-sharh-tasnif-algoritmlashtirish” zanjiri orqali qayta ishlab, universal ilmiy me’yor-
59
larga aylanganini asoslashdan iborat. Natijada “yo‘l” tushunchasi geografik ko‘chishdan ko‘ra ko‘proq ilmiy muloqot, terminologiya standartlashuvi va metod ishlab chiqish jarayoni sifatida talqin etiladi.

Kalit so'zlar: Xorazm ilmiy maktabi, Bayt ul-hikma, ilmiy transfer, tarjima va sharh, matematik me-tod, terminologiya, ilmiy institutsiyalar.
РУССКИЙ

В данной статье анализируется процесс переноса знаний из научно-культурной среды Хорезма в багдадский «Байт уль-хикма» и механизмы его влияния на формирование мировой научной мысли. Цель исследования заключается в выявлении институциональных, переводческих и методологических факторов научного трансфера. Методология опирается на историко-компа-ративный подход, источниковедческий анализ и методы междисциплинарной реконструкции. На-учная новизна работы состоит в обосновании того, что труды представителей хорезмской шко-лы, пройдя через цепочку «перевод-комментарий-классификация-алгоритмизация» в научной ин-фраструктуре Багдада, трансформировались в универсальные научные нормы. В результате пон-ятие «путь» интерпретируется не просто как географическое перемещение, а как процесс науч-ного диалога, стандартизации терминологии и разработки методов.

Ключевые слова: Хорезмийская научная школа, Байт уль-хикма, научный трансфер, перевод и комментарий, математический метод, терминология, научные институты.
ENGLISH

This article examines how knowledge moved from the scholarly milieu of Khwarazm to Baghdad’s Bayt ul-hikma and how this transfer contributed to the formation of global scientific reasoning. The aim is to identify institutional, translation-based, and methodological drivers of knowledge mobility. The study employs historical-comparative analysis, source criticism, and interdisciplinary reconstruction. Its novelty lies in arguing that Khwarazmian works were reprocessed within Baghdad’s scholarly infras-tructure through a “translation-commentary-classification-algorithmization” chain, producing transfe-rable scientific norms. The thesis interprets the “road” not merely as geographic movement but as a system of scholarly communication, terminological standardization, and method-building that enabled wider circulation of scientific practices.

Keywords: Khwarazmian scholarship, Bayt ul-hikma, knowledge transfer, translation and commen-tary, mathematical method, terminology standardization, scientific institutions.

Maqola · PDF

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. Хорезми, Мухаммад ибн Муса. Книга об индийском счете (Китаб ал-джам’ ва-т-тафрик би-хисаб ал-хинд): перевод и комментарии. М., “Наука”, 1983, 256 с.
  2. Gutas D. Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early ‘Abbasid Society (2nd–4th/8th–10th centuries). London: Routledge, 1998, 238 p.
  3. Al-Farabi. Ihsa’ al-‘Ulum (The Enumeration of the Sciences). Beirut: Dar wa Maktabat al-Hilal, 1996, 176 p.
  4. Бируни, Абу Райхан. Избранные произведения. Т. 1, Памятники минувших поколений. Ташкент, “Фан”, 1963, 486 с.
  5. Saliba G. Islamic Science and the Making of the European Renaissance. Cambridge (MA), MIT Press, 2007, 336 p.
  6. Karimov N. O‘rta asr Sharq ilm-fani va madaniyati: manbalar va tadqiqotlar. Toshkent, “O‘zbekiston”, 2011, 320-bet.
← Songa qaytish