XORAZMDAN BOG‘DODGA: DUNYO ILMINI SHAKLLANTIRGAN BUYUK YO‘L
Ushbu maqola Xorazm ilmiy-madaniy muhitidan Bog‘doddagi Bayt ul-hikma makoni-ga bilimlar oqimi qanday ko‘chganini va uning jahon ilmiy tafakkurini shakllantirishdagi mexanizmlarini tahlil qiladi. Tadqiqot maqsadi ilmiy transferning institutsional, tarjimaviy va metodologik omillarini aniq-lashdir. Metodologiya tarixiy-komparativ yondashuv, manbashunoslik tahlili hamda fanlararo rekons-truksiya usullariga tayangan. Ilmiy yangilik Xorazm maktabi vakillari asarlarining Bog‘dod ilmiy infra-tuzilmasida “tarjima-sharh-tasnif-algoritmlashtirish” zanjiri orqali qayta ishlab, universal ilmiy me’yor-
59
larga aylanganini asoslashdan iborat. Natijada “yo‘l” tushunchasi geografik ko‘chishdan ko‘ra ko‘proq ilmiy muloqot, terminologiya standartlashuvi va metod ishlab chiqish jarayoni sifatida talqin etiladi.
В данной статье анализируется процесс переноса знаний из научно-культурной среды Хорезма в багдадский «Байт уль-хикма» и механизмы его влияния на формирование мировой научной мысли. Цель исследования заключается в выявлении институциональных, переводческих и методологических факторов научного трансфера. Методология опирается на историко-компа-ративный подход, источниковедческий анализ и методы междисциплинарной реконструкции. На-учная новизна работы состоит в обосновании того, что труды представителей хорезмской шко-лы, пройдя через цепочку «перевод-комментарий-классификация-алгоритмизация» в научной ин-фраструктуре Багдада, трансформировались в универсальные научные нормы. В результате пон-ятие «путь» интерпретируется не просто как географическое перемещение, а как процесс науч-ного диалога, стандартизации терминологии и разработки методов.
This article examines how knowledge moved from the scholarly milieu of Khwarazm to Baghdad’s Bayt ul-hikma and how this transfer contributed to the formation of global scientific reasoning. The aim is to identify institutional, translation-based, and methodological drivers of knowledge mobility. The study employs historical-comparative analysis, source criticism, and interdisciplinary reconstruction. Its novelty lies in arguing that Khwarazmian works were reprocessed within Baghdad’s scholarly infras-tructure through a “translation-commentary-classification-algorithmization” chain, producing transfe-rable scientific norms. The thesis interprets the “road” not merely as geographic movement but as a system of scholarly communication, terminological standardization, and method-building that enabled wider circulation of scientific practices.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Хорезми, Мухаммад ибн Муса. Книга об индийском счете (Китаб ал-джам’ ва-т-тафрик би-хисаб ал-хинд): перевод и комментарии. М., “Наука”, 1983, 256 с.
- Gutas D. Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early ‘Abbasid Society (2nd–4th/8th–10th centuries). London: Routledge, 1998, 238 p.
- Al-Farabi. Ihsa’ al-‘Ulum (The Enumeration of the Sciences). Beirut: Dar wa Maktabat al-Hilal, 1996, 176 p.
- Бируни, Абу Райхан. Избранные произведения. Т. 1, Памятники минувших поколений. Ташкент, “Фан”, 1963, 486 с.
- Saliba G. Islamic Science and the Making of the European Renaissance. Cambridge (MA), MIT Press, 2007, 336 p.
- Karimov N. O‘rta asr Sharq ilm-fani va madaniyati: manbalar va tadqiqotlar. Toshkent, “O‘zbekiston”, 2011, 320-bet.